درباره مواجهه با تصاویر و پیامهایی که یکطرفه ارسال میشوند
مخاطب کجا ایستاده است؟
پژمان موسوي
همه ما تصویر نامتوازن خبرنگاری میکروفونبهدست را که ناسخاوتمندانه تمام قاب تصویر را پر کرده و در یکسو متهم و در سوی دیگر اسلحه متهم را برانداز میکند، دیدهایم. همه ما دیدهایم چشمان خالی مردی تباهشده را که از تنها گوشه باقیمانده از هیبت خبرنگار در قاب، گردن خم کرده و به صحنه روبهرو و به ما نگاه میکند؛ تصویری که اگر راه داشت و تا عمق دالانش میرفتی، کلمات و اعترافها و حسرتهایی را که پنهان شدهاند، لابهلای لایههای نور و تصویر میدیدی. در این سوی ماجرا اما مخاطبان بودند؛ مخاطبانی که قرار بود از این قابها به نتیجهای برسند که دلخواه سیاستگذاران رسانهای بود که این تصاویر بارها و بارها از آن پخش شد و از کانالی به کانال دیگر دستبهدست شد. آن شب و آن قاب، بحثی قدیمی را پیش میآورد؛ اینکه مخاطبان کجای داستان ایستادهاند و نوع مواجههشان با پیامهای رسانهای باید چگونه باشد؟
زماني كه روزنامه يا مجلهاي را ميخريم، شبكهاي تلويزيوني را تماشا ميكنيم، به برنامهای راديویی گوش ميدهیم، به کانالی در تلگرام مراجعه میکنیم یا توییتر را دنبال میکنیم، اين ما هستيم كه آن رسانه خاص را انتخاب ميكنيم يا اين آنها هستند كه خود را به هر نحوي به ما تحميل ميكنند؟ ماجرا از چه قرار است؟ به نظر ميرسد پاسخ به اين پرسش در مفهومي نهفته است كه اين روزها به «سواد رسانهاي» تعبير ميشود. اين مفهوم اگرچه در بين مردم مفهوم چندان شناختهشده و قابل استفادهاي نيست، اما آگاهي از زواياي پيدا و پنهان آن تأثير زیادی در ارتباطات دوجانبه اهالي رسانه و مخاطبان خواهد گذاشت و حتي يك روز بيتوجهي به آن ميتواند لطمات جبرانناپذيري را بر مخاطبان به عنوان يگانه استفادهكننده و بهرهگيرنده از رسانهها وارد کند. اما سواد رسانهاي چيست و چه مختصاتي دارد؟ در يك تعريف ساده سواد رسانهاي «میتواند به مخاطبان رسانهها بیاموزد که از حالت انفعالی و مصرفی خارج و به معادله متقابل و فعالانهای وارد شوند که در نهایت به نفع خود آنان باشد؛ به دیگر سخن، سواد رسانهای کمک میکند تا از سفره رسانهها بهگونهای هوشمندانه و مفید بهرهمند شد». اين تعريف را وقتي در كنار رفتار مسلط در بين بخش زیادی از مردم ايران قرار دهيم، آنگاه به نتايج قابل تأملي ميرسيم. ميدانيد و ميدانيم كه طيف وسيعي از مخاطبان عام در ايران، تنها مصرفكننده صرف برنامههاي توليدشده در راديو و تلويزيون يا مطالب منتشرشده در روزنامهها و مجلات هستند و اين دقيقا در تضاد با آن چيزي است كه ما از آن با عنوان «سواد رسانهاي» نام ميبريم. رسانهها در ايران يا در هر كجاي جهان معمولا با اهدافي ازپيشتعيينشده به فعاليت ميپردازند و در بيشتر موارد هم اهداف تعيينشده رسانهها، فراتر از اطلاعرساني و آگاهيبخشي صرف است. از آنجا كه معمولا رسانهها واقعيت را بازسازي ميكنند و مخاطبان مفهوم مورد نظر خود را از رسانهها ميگيرند، رسانهها و گردانندگان اصلي هر رسانهاي، نقشي بيبديل را در شكلدهي به افكار عمومي يا آنچه از آن به عنوان جهتدهي فكري به آنها ياد ميشود، بر عهده دارند؛ اين يك قانون است نه صرف يك فرضيه قابل رد. از سوي ديگر، با توجه به اينكه سواد رسانهای به رویههای درک رسانههای جمعی و کاربرد آن میپردازد، شناخت رسانههاي جمعي يا رسانههاي تودهوار در اين بين بسيار ضروري است. وضعيت مخاطبان اما در اين بين چگونه است؟ به واقع چند درصد از مخاطبان ايراني از مفهومي به نام «سواد رسانهاي» مطلعاند يا حداقل لوازم ضروری عمل به آن را در استفاده از انواع رسانهها به كار ميبندند؟ وضعيت اهالي رسانههاي ما در اين بين به چه صورت است؟ آيا تا به حال نیازي به تولید ادبیات نظري در اين حوزه وجود داشته است؟ اگر پاسخ منفي است علت آن چيست؟ سخن اما اين نيست كه مخاطبان اساسا برنامههاي رسانهاي خاص را نبينند يا به فلان راديو گوش ندهند يا مطالب فلان روزنامه يا مجله را دنبال نكنند، بلكه سخن اين است كه با نگاهي تحليلي و نقادانه به پيامهاي منتشرشده از سوي رسانهها توجه شود. در واقع آنچه ضرورت دارد، برقراری ارتباطی متفکرانه و آگاهانه با رسانهها است. براي اين مهم هم آنچه بيش از هر چيز اولويت دارد، فرايند آموزش است: آموزشي كه فقط و فقط به مخاطبان رسانهها بياموزد كه در برخورد با رسانهها مصرفكننده صرف نبوده و با نقد و تحليل پيامهاي رسانهاي، رسانه مورد قبول خود را برگزينند و پيامهاي آن رسانه را نيز، از موضعي مستقل تحليل و ارزيابي کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.