چهره نجفی در قاب رسانهها
شرق: سوژه داغ خبری روزهای پایانی هفتهای که گذشت، محمدعلی نجفی، شهردار سابق تهران بود که با آن همه سابقه مدیریتی ارشد در کشور یکباره در هیئت قاتلی که همسرش را کشته است، در قاب دوربینها و صفحات رسانهها ظاهر شد. فارغ از چند و چون ماجرا، اما نحوه پوشش خبری و مواجهه خبرنگاران و رسانهها با این ماجرا نیز بر داغی سوژه افزوده است. برخی خبرنگاران را لاشخورهایی که در حال تکهپارهکردن یک لاشه هستند، تصویر کردند و برخی دیگر به نوع پرداختن به موضوع - چه آن تصاویری که صداوسیما در شب حادثه پخش کرد و چه ابعاد دیگرش - انتقاد کردند و آن را غیرحرفهای و عجیب و نادرست دانستند. مصاحبه با پسر کمسنوسال مقتول پرونده و همچنین نوع مصاحبهگرفتن خبرنگاران در فردای روز حادثه با نجفی از جمله دیگر انتقادهایی بود که در این مدت مطرح شد. گروهی نیز موضوع را از زاویهای دیگر تحلیل کردند، بحث آموزشندیدن خبرنگاران از یک سو و نوع واکنش پلیس و بازپرسان پرونده و بازکردن فضا برای خبرنگاران از سویی دیگر نکاتی بود که در این بخش بر آن تأکید شد. یکی از کاربران توییتر هم نوشته بود این برای اولینبار است که مسئولی تا این حد بلندپایه در ایران برای حادثهای اینچنینی بازداشت و محاکمه میشود، نابلدبودن خبرنگاران و رسانهها و حتی پلیس در چگونگی مواجهه با موضوع را تا حدی باید از این زاویه هم دید. کسی که تا چندی پیش همیشه مقام مسئول محترم و والامقام بوده، اکنون یک قاتل دستگیرشده است، اما دستکم در شب حادثه در ذهنها او هنوز همان ارج و جایگاه قبلی را دارد. نوع پوشش رسانهای موضوع تبعاتی هم در پی داشت، در همین راستا «شرق» نیز سراغ چند نفر از چهرههای شناختهشده و قدیمی حوزه رسانه و خبرنگاری اجتماعی و حوادث رفته و نظر آنها را درباره نوع پوشش رسانهای قتل میترا استاد به دست محمدعلی نجفی جویا شد. کمک خبرنگاران به سناریو علیاکبر قاضیزاده، استاد دانشگاه و پژوهشگر حوزه رسانه و ارتباطات: مسئلهاي كه من را متأسف ميكند، اين است كه به نظر ميآيد ما خبرنگاران به سناريويي كه براي آقاي نجفي ساخته شد، كمك كرديم. به اعتقاد من از نظر حرفهاي سابقه خوبي از خودمان به جا نگذاشتيم. اگر 10، 15 يا 50 سال آينده كسي بيايد اين پرونده را دنبال كند، درباره اينكه رسانهها در اين ماجرا چطور عمل كردند، فكر نميكنم از ما به خوبي ياد كنند.هيچجاي دنيا نديده و نشنيدهام روزنامهنگار و خبرنگار بهقدري به موضوع نزديك شود كه خودش جزء عاملان عدالت و امنيت قرار بگيرد؛ اما در ماجراي اخير كه براي آقاي نجفي پيش آمد، ديدم برخي خبرنگاران در جلد كاراگاه وارد ماجرا شدهاند كه به نظرم چيز تازهاي در دنياي خبرنگاري بود. شايد بسياري از رسانهايها از اين سخنان ناراحت شوند؛ اما متأسفانه بسياري از خبرنگاران ما تعليم روزنامهنگاري نديدهاند.در يكي از ويدئوها ديدم آقا نجفي با لباس ندامتگاه ايستادهاند و بسيار آرام و خندان با او صحبت ميكردند و عكس سلفي ميگرفتند كه اصلا خوشايند نيست. يكي از نكاتي كه هميشه در كلاسهاي درس به دانشجويان تأكيد ميكنم، اين است كه روزنامهنگار بايد كسوت آن شغل را رعايت كند. نوع حرفزدن و لباسپوشيدن خبرنگار بايد در كسوت خبرنگاري باشد. روزنامهنگاري كه متكي به كارت خبرنگاري و نامه رسانهاش باشد، خبرنگار نيست. بايد طوري رفتار كند كه منبع خبري نتواند دست رد به سينه او بزند. کار گزارشگر شمردن فشنگ اسلحه نیست محمدبلوری،روزنامهنگار پیشکسوت حوزه حوادث دیدن تصاویر منتشرشده از هجوم خبرنگاران به محمدعلی نجفی بسیار من را متأثر کرد. من واقعا نیت و هدف خبرنگارها و رسانههایشان را نفهمیدم. اینک سر متهم ریختهاند و به او هجوم بردهاند، آن هم متهمی که شوکه است و فقط 24 ساعت از وقوع قتل گذشته، این چه معنایی دارد؟ گزارشگر تلویزیون اسلحهای که اثر انگشت متهم را رویش دارد، دست میگیرد و با آن بازی میکند. این اسلحه مهمترین ادله اثبات جرم بود که توسط خبرنگار دستمالی شد و از بین رفت. اصلا کار خبرنگار و گزارشگر که شمردن فشنگ اسلحه نیست. این اسلحه باید به آزمایشگاه پلیس میرفت و اثر انگشت را تأیید میکرد. من خبرنگاران حوادث را هم سرزنش کردم که این شیوه اصلا شیوه خبرنگاری نیست که همه سر متهم بریزید. مدام سؤال میکردند و منتظر جواب هم نمیشدند. شاید جوابی که به سئؤال خبرنگار دیگر داده میشود، پاسخ به پرسش شما باشد. در قتلهای مهم و قاتلان مهم که پروندههای جنجالبرانگیز دارند، هرگز چنین دسترسیای به خبرنگار داده نمیشود و بازپرس سریع دستور بازداشت موقت میدهد و متهم به بازداشتگاه میرود و هیچکس نمیتواند او را ببیند. ممکن است حتی یک نفر در قالب خبرنگار به متهم نزدیک شود و چیزهایی را در اختیارش بگذارد و اسنادی را جابهجا کند یا جنایت را لوث کند. من تابهحال چنین تجربهای نداشتهام. شهریاری از نجفی برای مصاحبه اجازه گرفت مسعود ابراهیمی/ روزنامهنگار حوزه حوادث:جایی خواندم که کسی نوشته بود فرق آقای نجفی با دیگر متهمان چیست؟ همین خطابکردن نجفی با لفظ آقا فرق او با دیگر متهمان را نشان میدهد. ما اصولا متهم را آقا صدا نمیکنیم. در ماه همسرکشی زیادی اتفاق میافتد، اما هیچوقت توجهات را تا این حد به خود جلب نمیکند. ما در رکنا همیشه با متهم گفتوگو میکنیم و این بار اول ما نبود، اما نجفی شاید در طول کار یک حوادثنویس، مهمترین پرونده باشد. وظیفه یک خبرنگار بر اساس حساسیت جامعه نسبت به یک پرونده این است که بیشترین اطلاعات را به جامعه بدهد. قطعا قاتلی که فقط یک محله در تهران او را میشناسند، ارزش خبری کمتری از قتل به دست شهردار اسبق تهران دارد. از دیروز بارها نام نجفی در سایتها و گوگل سرچ شده است. مردم برای کسب اطلاعات آمدهاند و اگر همین خبرنگاران نبودند، چقدر فضای شایعهها داغ میشد. یادمان باشد خبرنگار برای ارسال خبر اجازه نمیگیرد. من اگر خبری کسب کنم اگر به صحتش ممطئن باشم، آن را انتشار میدهم، اگر هم درست نباشد باید به مقام قضائی جواب بدهم. متأسفانه در برخی رسانهها تصور این است خبری درست است که تأیید شود. اگر خبرنگار بتواند به خبر درست دست پیدا کند، نیازی به گرفتن تأیید نیست. اکثر خبرهای ما منبع ندارد چون از صحت آن مطمئن هستیم. اما در پروندههای جنایی بالاترین مقام قضائی دادستان و بازپرس است و اگر اجازه به گفتوگو بدهند، این اتفاق میافتد. خبرنگار وظیفهاش اطلاعرسانی است و آقای شهریاری از آقای نجفی برای مصاحبه اجازه گرفتهاند، نجفی به خاطر روحیه بزرگش این اجازه را داده است. اگر خبرنگار در این حین سؤال نامربوطی کرده بود، انتقادات درست بود، اما همه سؤالها در راستای پرونده بود. در هر پروندهای حتی اگر دسترسی به متهم ساده نباشد، اما خبرنگار باید دسترسی پیدا کند. به یاد دارم در پرونده جلالالدین فارسی که او هم چهره سیاسی بود، اجازه بردن دوربین به دادگاه را نداشتم، من دو دوربین کانن داشتم و وقتی مأمور از من دوربینم را برای تحویل خواست، یک دوربین را تحویل دادم. من با یک دوربین وارد دادگاه شدم و چون دوربین صدای شاتر داشت، از خبرنگار کناریام خواستم یک سرفه کند تا من عکسم را ثبت کنم و عکس آقای فارسی بدون لباس زندان با کت و شلوار گرفته شد. عکس را آقای بلوری در هشت کادر کار کرد و در جلسه بعد همه خبرنگاران توانستند دوربین ببرند و جلالالدین فارسی را با لباس زندان به دادگاه آوردند و آن عکس کار خودش را کرد. اما رفتار صدا و سیما و گرفتن اسلحه در دست خبرنگار یک اشتباه محض بود. از نظر قانونی، اسلحه تا پایان پرونده باید با همان اثر انگشت بماند و اصلا اینکه خبرنگار اسلحه را به آن صورت دستش بگیرد، کار قشنگی نبود. نمیدانم شاید او جوگیر شده بود اما اتفاق خوبی نبود. تشبیه خبرنگار به کفتار و لاشخور انتقاد نیست دشنام است افشین امیرشاهی، عضو شورای سردبیری روزنامه همشهری:ما با حادثهای مواجه شدیم که شاید برای یک خبرنگار مثل حادثه قرن باشد. قتل بهوسیله کسی اتفاق افتاده که شاید روزی میتوانست رئیسجمهور شود. او وزیر بوده، رئیس برنامه و بودجه بوده و سالهای طولانی در بالاترین ردهها کار کرده است و جلوی دوربین خبرنگاران بود و همه او را میشناختند. حالا چنین فردی دست به کاری زده که شوک بزرگی را به همه وارد آورده است. او با اسلحه همسرش را کشته و باور چنین اتفاقی برای همه ما سخت است. در همان وهله اول که این اتفاق افتاد، همه به این موضوع پرداختند و درباره آن خبر و شایعه و داستانسرایی و تفسیر مطرح شد. طبیعی است خبرنگاران به محض وقوع حادثه جلوی منزل آقای نجفی و مقتول جمع شوند تا از صحنه ارتکاب جرم عکس بگیرند و مصاحبه کنند یا به جاهایی بروند که نقاط عطف روزهای گذشته نجفی بوده است. آنها به هتل لاله میروند تا خبر کسب کنند. در دادسرا فرصت کوتاهی به خبرنگاران در حد 10 دقیقه داده میشود تا به موضوعی وارد شوند که زوایای آن روشن نیست. در آن مصاحبه مشخص شد نجفی خودکشی کرده بود و خبرنگاران در این دقایق کوتاهی که داشتند، سؤالهایی را که میتوانستند پرسیدند. موضوع مهم است و طبیعتا خبرنگاران بیش از حد معمول به دادسرا آمدهاند و تجمع میکنند. سؤال این است اگر در عکسهای منتشرشده، آقای نجفی به جای لباس زندان با کت و شلوار بود، باز این حس برای بینندگان به وجود میآمد؟ بالاخره باید سؤال پرسیده شود تا یکسری مسئله هم مشخص شود. خود آن خبرنگار یکی از مهمترین پرونده کاری دوران خود را تجربه میکند و شاید دیگر با چنین پروندهای روبهرو نشود. اگر این عکس پخش میشد و خبرنگاری که به دادسرا نرفته بود در عکس حضور نداشت، قطعا از سوی دبیر خود بازخواست میشد. ما میتوانیم بگوییم سؤالهای مهمتری پرسیده نشد، اما اینکه خبرنگاران به دلیل فعالیت خبری به کفتار و لاشخور تشبیه شوند، نهتنها انتقاد نیست که دشنامی است که از سوی خبرنگاران به همکارانشان روانه میشود. خبرنگارانی که چنین الفاظی را به کار میبرند، رفتارشان غیرصنفی، غیراخلاقی و غیرحرفهای بوده. اما این را هم باید در نظر گرفت که حتی انتقاد شما هم به دلیل اهمیت این موضوع است، وگرنه در موضوعات دیگر چنین حساسیتی نشان نمیدهید. در بین خبرنگارانی که آنجا بودند خبرنگاران قدیمی حوادث دیده میشوند. در پروندههای دیگر متهم را میآورند و فرصتی حدود سه دقیقه برای مصاحبه با متهم داده میشود و آنها در این فرصت سؤالهایشان را میپرسند. این بچهها با کار در حوزه حادثه آشنا نیستند. ریاست دادسرا از نجفی سؤال میکند آیا مایل به صحبتکردن است یا نه و نجفی میگوید این خبرنگاران منتظر بودند و من صحبت میکنم. این مسئله را هم باید در نظر گرفت که حالا دیگر دوره صرفا رسانه مکتوب نیست، خبررسانی در قالب فیلم و عکس پیش میرود و خیلی از روزنامهها حالا به صورت چندرسانهای کار میکنند و خبرنگاران تدوین یاد گرفتهاند و خبرهای خود را در قالب فیلم منتشر میکنند. انتشار تصاویر خبرنگاران موبایل و دوربین به دست هم برای این است که دیگر خبرنگار به قلم و کاغذ اکتفا نمیکند و با همه مدیاها ارتباط دارد. در عین حال، باید در نظر داشت حرفه ما ته ندارد، هیچ روزنامهنگاری نمیتواند بگوید من اشتباه نمیکنم، همه روز خوب و بد دارند. اما اینکه ما بیاییم و به شکل زننده و دور از شأن قضاوتشان کنیم، پسندیده نیست. چه لزومی دارد روزنامهنگاری که اهل قلم است، با دشنام همکارش را خطاب کند. افرادی که نقد غیرمنصفانه می کنند ارزش پاسخگویی ندارند چون این حوزه را نمیشناسند، اما از خبرنگاران بعید بود. اما رفتار خبرنگار صدا و سیما در آگاهی به نظرم فاجعهای تمامعیار بود. اسلحه که مهمترین مدرک جرم بود را به دست خبرنگار دادند و با این کار مهمترین مدرک جرم را از بین بردند. ما شاهد یک شوی تلویزیونی سخیف بودیم. رفتاری که در تلویزیون با نجفی شد بسیار جناحی بود. انتقاد به دیگران وارد است، نه خبرنگاران مهرداد خدیر، روزنامهنگار: به نظر من نحوه برخورد خبرنگاران با این موضوع در مجموع حرفهاي بود و اگر بر اين كار نقدي باشد، هم ايراد خبرنگار نيست؛ به دليل اينكه كار خبرنگار كسب اطلاعات است. خبرنگار تشنه پاسخگويي سؤالاتي است كه در ذهن دارد تا آن را به خواننده منتقل كند. حتي سالها پيش يكي از دوستان خبرنگارم زماني كه هنوز دوربينهاي تلفن همراه نيامده و امكان عكسبرداري نبود، به ما ميگفت اگر يادداشتي روي ميز بود، برداريد، شايد اين كار به لحاظ ظاهري غيراخلاقي باشد؛ اما اگر اين اطلاعات به كشف حقيقت كمك كند، ما نميتوانيم به خبرنگار خرده بگيریم؛ چون مهمترين كار خبرنگار كشف حقيقت است. دو اتفاق درباره آقاي نجفي رخ داد؛ اولي تبعيض كاملا آشكاري است كه در قبال خبرنگار صداوسيما اتفاق افتاد که به عقيده من با توجه به تعاريفي كه ما از خبرنگار ميشناسيم، نميتوان كاركنان صداوسيما را به لحاظ حرفهاي خبرنگار دانست؛ چون گزارش آنها از چند مجرا عبور ميكند و با هدف خاصي تهيه ميشود. البته قصد من اين نيست كه آنها را متهم كنم؛ اما اين نوع برخورد خبرنگار صداوسيما با ماجرا كمي عجيب بود. او اولين كسي بود كه اين نمايش را راهاندازي كرد؛ اما تصوير ديگري از خبرنگاران نيز منتشر شده است كه آنها گرداگرد آقاي نجفي ايستادهاند و با او مصاحبه ميكنند. در آن لحظه خاص همه خبرنگاران هنگامي كه در چنين موقعيتي قرار ميگيرند، دوست دارند سؤالات خود را مطرح كنند تا به جواب سؤالاتشان برسند؛ چون آييننامهاي يا مبحثي بهعنوان اخلاق روزنامهنگاري در كميتههاي خاصي، نهادي يا تشكلي تعريف نشده است تا به يكي از بندهاي آن استناد كنيم و بگويیم اين كار درست بوده است يا خير. نميتوانيم اين كار خبرنگاران را قضاوت كنيم؛ اما اگر انتقادي وجود داشته باشد كه وجود دارد، به آن كساني وارد است كه آقاي نجفي در اختيارشان بوده و آنها اجازه اين كار را صادر كردهاند. نهايت و خروجي كار نيز نشان ميدهد ظاهرا آقاي نجفي بيميل به گفتن برخي سخنان نيست.قطعا طبيعي نيست كه خبرنگاران بهراحتي بتوانند با متهم مصاحبه كنند. مشهورترين پرونده مشابه با اين ماجرا، پرونده جلالالدين فارسي است. اين رفتارها را ميتوان با آن زمان مقايسه كرد. بهترين فردي كه ميتواند دراينباره صحبت كند كه آيا اين اتفاقات افتاد يا خير، آقاي بهمن رضاخاني است كه چندين سال است پيگیر پرونده قتل برادرشان است. ايشان به شما خواهند گفت كه اساسا به خبرنگاران چنين امكاني به اين معنا داده نشد. او حتي كتابي دراينباره نوشتهاند. در آن زمان اگر روزنامه «سلام» فرداي آن روز خبر را منتشر نكرده بود، قتل، دفاع از خود اعلام ميشد و بحث قتل رسانهاي نميشد. ممكن بود پرونده جهت ديگري پيدا كند. بايد ببينيم در آن سال يعني اوايل دهه 70 كه اينترنت و شبكههاي اجتماعي وجود نداشت، امكان گفتوگو با آقاي فارسي داده شد يا خير كه تصور نميكنم چنين اتفاقي رخ داده باشد و تصور نميكنم چنين برخوردي سابقه داشته باشد. درباره برخي از عكسهاي شخصي آقاي نجفي و خانم استاد نيز بحثهايي وجود داشت. روز سهشنبه به محض دريافت خبر وقتي ميخواستيم تصاوير آقاي نجفي با خانم استاد را منتشر كنيم، براي من هم اين سؤال پيش آمد كه از عكسهاي خصوصی كه پيشازاين از آنها منتشر شده بود، استفاده نكنيم؛ اما فرداي آن روز بحث روي عكسهاي خصوصي بود كه برخي روزنامهها چاپ كرده بودند. البته به دليل اينكه عكسها پيشازاين از طرف خانم «استاد» منتشر شده بود، ديگر خصوصي نبودند. درك نقش و مسئوليت خطير روزنامهنگار بهروز گرانپایه، روزنامهنگار پیشکسوت : عكسي در فضاي مجازي منتشر شده بود كه خبرنگاران را به كفتار تشبيه كرده است. اين نوع مقايسه بسيار زشت و زننده است. به نظرم فردي كه اين مقايسه را داشته است و آن را در فضاي مجازي منتشر كرده است، بهتر است مطالعات و تأمل بيشتري در زمينه مسئوليت و نقشهاي خبرنگاري داشته باشد. فردي كه چنين مقايسهاي ميكند، دركي از نقش و مسئوليت خطير روزنامهنگاري و خبرنگاران ندارد؛ به دليل اينكه اساسا كار خبرنگار آميخته با همه چركها و پليديهايي است كه در جامعه و جهان شاهد آن هستيم. مسئوليت و رسالت خبرنگار اين است كه همه پليديها و نادرستيهاي جامعه را بازتاب دهد. خبرنگاران اين كار را با يك هدف متعالي كه همان آگاهيدادن به جامعه است، انجام ميدهند. اگر خبرنگار از يك حادثه بسيار تلخ و آزاردهنده گزارش ميدهد، براي بالابردن سطح آگاهي و شعور جامعه است. متأسفانه اين مسئله بهدرستي درك نشده است. حتي برخي از انتشار عكس چهره فرزند مقتول انتقاد کردهاند که به اعتقاد من اين كار حرفهاي است كه خبرنگار بتواند با رعايت اصول خبرنگاري با فرزند 13ساله مقتول مصاحبه كند. درعينحال بايد بين شيوه درست و نادرست انعكاس خبرها تفاوت قائل باشيم، گاهي خبرنگاري ابزار متكبران و قدرتمندان سياسي ميشود تا آنها را بهعنوان فردي شريف به جامعه معرفي كنند كه اين رفتار پسنديده نيست؛ اما در بيشتر مواقع خبرنگاران در راستاي رشد، برانگيختن حساسيت و دغدغه مردم جامعه به سراغ اين سوژهها ميروند. خبرنگار آگاهانه به سراغ موضوع ميرود و ميداند با چه ادبيات و فضاسازي آن را به جامعه منتقل كند تا مرزهاي اخلاقي و انساني را زير پا نگذارد و هشدارهاي لازم را به مردم بدهد. بايد بين اين دو شيوه شريف و كثيف خبرنگاري تفاوت قائل باشيم. به اعتقاد من خبرنگاران حوادث در اين چند روز كارشان را سنجيده و دقيق انجام دادند و بايد از آنها تقدير كرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.