|

امیدواری

حسین ناصری- روان‌شناس پیشگیری

یکی از دستاوردهای مهم 50 سال اخیر در روان‌شناسی، پرداختن به مفهوم امیدواری بوده است که ابتدا با کار روی ناامیدی آغاز شد. ناامیدی آموخته‌شده (learned helplessness) را اولین‌بار در دهه 70 میلادی دو محقق به نام‌های مارتین سلیگمن و استیون مایر مطرح کردند. این دو، پژوهش‌های خود را با کار روی سگ‌هایی آغاز کردند که در معرض شوک الکتریکی قرار می‌گرفتند. برخی از سگ‌ها کنترلی بر شوک برقی نداشتند یا نمی‌توانستند آن را پیش‌بینی کنند، حال آنکه در سایر سگ‌ها این‌گونه نبود. در این آزمایش سگ‌ها در محفظه‌ای قرار می‌گرفتند که با یک مانع کوچک به دو بخش تقسیم می‌شد که فقط در یکی از بخش‌های آن شوک وارد می‌شد. وقتی محققان سگ‌ها را در آن محفظه قرار دادند، با پدیده شگفت‌انگیزی مواجه شدند؛ با وجود آنکه سگ‌ها می‌توانستند به‌راحتی از روی مانع پریده و به قسمت دیگر بروند، ولی برخی از سگ‌ها هیچ تلاشی برای رساندن خود به قسمت ایمن نمی‌کردند. در ادامه محققان متوجه شدند این دسته از سگ‌ها، مواردی بودند که قدرت کنترل یا پیش‌بینی شوک را نداشتند. در ادامه سلیگمن و مایر تحقیق خود را گسترش دادند. آنان چندین قلاده سگ را در سه گروه قرار دادند؛ گروه اول متشکل از سگ‌هایی بود که با استفاده از وسیله‌ای به نام هارنس، حرکتشان محدود شد بدون آنکه شوکی دریافت کنند. گروه دوم مثل گروه اول در هارنس قرار گرفتند با این تفاوت که حین دریافت شوک می‌توانستند با پوزه خود، شوک برقی را قطع کنند. گروه سوم نیز به هارنس وصل بودند ولی بعد از دریافت شوک، امکان اجتناب از آن را نداشتند. در مرحله دوم این تحقیق، هریک از سگ‌ها در محفظه دوقسمتی قرار گرفتند. سگ‌های گروه اول و دوم به سرعت یاد گرفتند که با پریدن از روی مانع خود را به آن طرف برسانند و از شوک نجات یابند؛‌ اما بیشتر سگ‌های گروه سوم هیچ تلاشی برای رهایی از شوک نکردند. سگ‌های گروه سوم براساس تجربه قبلی، یاد گرفته بودند گریزی از شوک برقی ندارند. این دست از تحقیقات پس از تکرار روی موش‌ها، فیل‌ها و دستیابی به نتایج یکسان، روی انسان نیز آزمایش شد. در تحقیق مربوط به انسان، افراد در قالب سه گروه در معرض صدای بلند و ناخوشایند قرار گرفتند. در گروه اول، افراد می‌توانستند با چهار بار فشار یک کلید، صدا را قطع کنند. در گروه دوم، کلیدی که در اختیارشان بود، کار نمی‌کرد. در گروه سوم، افراد در معرض صدا قرار نمی‌گرفتند. در ادامه، همه افراد در معرض همان صدا قرار می‌گرفتند که می‌توانستند با استفاده از یک اهرم، صدا را قطع کنند. نتایج قبلی که روی حیوانات حاصل شده بود، تکرار شد: اعضای گروه اول و سوم که بر شرایط کنترل داشتند، سریع کشف کردند که چگونه می‌توانند صدا را خاموش کنند، ولی افراد گروه دوم برای رهایی از صدای ناخوشایند هیچ اقدامی نکردند. به این ترتیب مفهوم ناامیدی یا درماندگی آموخته‌شده شکل گرفت؛ وقتی که انسان در معرض موقعیت‌های ناخوشایندی قرار بگیرد که در ابتدا امکان رهایی از آن را ندارد، در ادامه حتی اگر امکان رهایی فراهم شود، معمولا اقدامی نمی‌کند. به این ترتیب وقتی افراد متوجه می‌شوند که کنترلی بر وضعیت خود ندارند، فکر، احساس یا رفتار آنان رنگ ناامیدی یا درماندگی به خود می‌گیرد. این نوع ناامیدی به این علت آموخته‌شده نامیده می‌شود، زیرا هیچ‌کس با آن زاده نمی‌شود، بلکه مبتنی بر شرایط و تجربیات، یاد گرفته می‌شود. در کل باید گفت انسان وقتی در معرض ناامیدی قرار می‌گیرد که یا نمی‌تواند تغییری در شرایط رنج‌آور خود ایجاد کند یا فکر می‌کند تغییر ممکن نیست. به شکل کلی، ناامیدی منجر به ایجاد نقص در سه حوزه افکار، انگیزش و هیجان می‌شود. نقص در افکار به این معنی است که «شرایط کنترل‌شدنی نیست». روشن است وقتی ارزیابی شما از موقعیت‌ این است که وضعیت خارج از کنترل شماست، نقص در انگیزش شکل می‌گیرد؛ به این معنی که تمایلی به یافتن راهی برای نجات از عامل استرس‌زا ندارید. نقص در هیجانات به‌عنوان بخش دیگری از ماهیت درماندگی آموخته‌شده، نقش مهمی در شکل‌گیری افسردگی بالینی دارد. بر این اساس، دسته‌ای از محققان معتقدند ناامیدی، افسردگی را به‌دنبال دارد. به این ترتیب آنان دو نوع ناامیدی یا درماندگی را مطرح کرده‌اند: نوع عمومی و نوع شخصی. در نوع عمومی، شخص باور دارد که برای رفع وضعیتی که با آن مواجه است، کاری از دستش برنمی‌آید. در این وضعیتِ روان‌شناختی است که فرد معتقد است «هیچ‌کس نمی‌تواند وضعیت خود را بهبود ببخشد». در نوع شخصی، حس ناامیدی به‌مراتب شدیدتر است، چراکه فرد گمان می‌کند «دیگران می‌توانند راه چاره‌ای بیابند، ولی اوست که فاقد این توانایی است».

هر دو نوع ناامیدی می‌تواند منجر به افسردگی شود، با این توضیح که کیفیت افسردگی در هریک متفاوت است. در نوع عمومی، افراد دلایل بیرونی را علت مشکلات دانسته و خود را از حل آنها ناتوان می‌دانند. برخلاف نوع عمومی ناامیدی، در نوع شخصی، افراد خود را مقصر می‌دانند. روشن است که این دسته از ناامیدان، به علت حس خود- ارزشمندی (عزت نفس) پایین‌تر، در برابر افسردگی به‌مراتب آسیب‌پذیرتر هستند. بدیهی است وقتی شرایط اجتماعی مدیریت نشود یا افکار عمومی احساس کند که مدیریتی درخور اعتماد، اِعمال نمی‌شود، آشکارا نوع عمومی و شخصی ناامیدی افزایش می‌یابد که به نوبه خود، طیفی از آسیب‌های اجتماعی اعم از اختلالات روان‌شناختی و مواردی مانند اعتیاد و طلاق تشدید می‌شود و حتی پدیده‌هایی نظیر مهاجرت یا قانون‌گریزی افزایش می‌یابد. جالب اینکه سلیگمن که خود مفهوم ناامیدی و درماندگی را مطرح کرد، بعد از 30 سال، امیدواری یا خوش‌بینی آموخته‌شده (learned optimism) را طرح كرد. او در تحقیقات خود به این نتیجه رسید که از طریق آموزش تاب‌آوری (resilience) می‌توان امیدواری یا خوش‌بینی را تقویت کرد. به عقیده سلیگمن، یادگیری امیدواری به مراتب دشوار‌تر از یادگیری ناامیدی است. برای تقویت امیدواری علاوه بر تاب‌آوری (که در مقاله‌ای جداگانه به آن پرداخته خواهد شد) می‌توان با تقویت افکار، انگیزش و هیجان به نتایج مثبتی رسید. از بعد افکار، مهم است که فرد یاد بگیرد در طول روز و در مواجهه با انواع استرس‌های ریز و کلان به خود جملاتی گوید که او را سر پا نگه دارند. قاعدتا وقتی ذهن ما از افکار منفی (که حتی ممکن است غلط هم نباشند) اشباع شود، نمی‌توان انتظار داشت که توان لازم در رویارویی با مشکلات را داشته باشیم. از بعد انگیزشی، ضروری است فرد مصمم باشد تا حد توان دست از تلاش بر ندارد. تلاش و سختکوشی حتی اگر فرد را به سرمنزل مقصود نرساند، حداقل می‌تواند او را سالم نگه دارد. البته معمولا هنگام ناامیدی از شرایط، انگیزه بسیاری از افراد با کاهش قابل توجهی مواجه می‌شود. راه‌حل کارگشا در این مواقع این است که بتوانیم اهدافی را که از قبل برای خود تعیین کرده‌ایم، بدون انگیزه دنبال کنیم؛ همان‌طور که برخی از مواقع مجبور می‌شویم ماشین خود را هل دهیم تا راه بیفتد. در نهایت در بعد هیجانی، هر چقدر بیشتر سعی کنیم طیف احساسات مثبت را در خود فعال نگه داریم، نسبت به بهبود شرایط امیدوارتر خواهیم بود. از جمله مهم‌ترین احساست مثبتی که امیدواری و سرزندگی را در فرد تقویت می‌کنند، نوع‌دوستی، کنجکاوی، شادی و عشق هستند. قاعدتا وقتی فرد تلاش می‌کند این دست از احساسات را در خود فعال نگه دارد، قدرت ناامیدی به حداقل خود خواهد رسید. ضمن اینکه ورزش‌های هوازی نقش بسیار مهمی در ایجاد احساس مثبت در افراد دارد. از این رو می‌توان با اطمینان گفت که ورزش، مؤثرترین روش غیرروان‌شناختی برای پیشگیری از ناامیدی‌های مهلک است. لازم است در پایان بر دو نکته تأکید شود. 1. همان‌طورکه وقتی هوا گرم می‌شود، دستگاه‌های برودتی به کار گرفته می‌شوند، امیدواری نیز وقتی معنا می‌یابد که شرایط دشوار در زندگی حاکم شده باشد. طبیعتا به وقت آسودگی، مشکلی وجود ندارد که ذهن، آشفته شود. در نتیجه در هنگامه سختی است که لازم است افراد تمامی توان خود را تجمیع کنند که با حفظ سلامتی، از پس شرایط برآیند. 2. درست است که نمی‌توان به راحتی امید را جایگزین ناامیدی کرد ولی تا حدود قابل توجهی خواست ما برای آسیب‌ندیدن در شرایط دشوار جواب می‌دهد. یکی از تمثیل‌هایی که روان‌شناسان برای ایجاد روحیه امیدواری مطرح می‌کنند، این است که احساسات و هیجانات ما آدمیان مانند اوضاع جوی است: آسمان همواره در معرض رعد و برق، باران سیل‌آسا یا برف و توفان‌های مهیب است ولی دیر یا زود آسمان صاف خواهد شد. شرایط اجتماعی-اقتصادی هر جامعه‌ای نیز دچار شرایط متفاوت و گاه دشواری می‌شود ولی در نهایت آسمان آبی هویدا خواهد شد؛ حتما در آینده‌ای نه چندان دور، در حوزه خودروسازی، توانمندی‌هایی که کشورمان را به دانش هسته‌ای رسانده است، ما را در زمره کشورهای تولیدکننده خودروهای باکیفیت قرار خواهد داد؛ حتما صادرات غیرنفتی، وابستگی به نفت را به حداقل ممکن خواهد رساند؛ حتما پتانسیل کشور در حوزه گردشگری، رونق اقتصادی شگرفی را ایجاد خواهد کرد؛ حتما تیم ملی فوتبال کشورمان حداقل قهرمان آسیا خواهد شد؛ حتما و... . یادش بخیر؛ ما دهه‌چهلی‌ها، دوران سخت سربازی را با تکرار مکرر این جمله تحمل می‌کردیم که: چون می‌گذرد غمی نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.