|

درباره وضع امور

تیتوس لوکرتیوس کاروس، شاعر و فیلسوف اپیکورگرای اهل روم باستان بود كه در سده نخست پيش از ميلاد مي‌زيست. ازجمله آثار به‌جامانده از لوکرتیوس می‌توان به منظومه بلند «در باب طبيعت چيزها» اشاره کرد که در آن به نظریه اتمی قدیم پرداخته است. اين كتاب یک دیوان شعر آموزشی است که با هدف توضیح فلسفه اپیکوری براي مخاطبان رومی سروده شده است. لوکرتیوس، پیش از مرگش نتوانست اين كتاب ‌را منتشر کند و پس از مرگ او، سیسرون کتاب منتشرنشده لوکرتیوس را گردآوری و منتشر کرد. لوکرتیوس در کتاب خود، درازدستی‌های حاکمان را نکوهش کرده و سرچشمه تیره‌بختی آدمی را افتادن در دام پندارهای خام و خرافات می‌داند. او در پی این بوده که با پیدا‌کردن سرچشمه علمی پدیده‌های طبیعت، ذهن مردم را از خرافات رهایی دهد تا به رستگاری برسند. لوکرتیوس از اصول اتم‌گرایی، ماهیت ذهن و روح، توضیح حس و فکر، پدیدآمدن دنیا و پدیده‌های آن و چندین پدیده آسمانی و زمینی سخن می‌گوید. جهانی که در این اشعار توصیف شده بر مبنای این اصول فیزیکی و با هدایت بخت و بدون دخالت غیرمادی ایزدان سنتی رومیان کار می‌کند. لوكرتيوس شعرش را با سرودي آتشين در ستايش از ونوس، الهه عشق آغاز مي‌كند: «كسي كه آمدنش به هنگام بهار ابرها را پراكنده كرده است، آسمان را لبريز از نور و روشني ساخته و كل جهان را پر كرده است از ميل جنسي ديوانه‌وار». اين شعر بيش از هزار سال جزء آثار «گم‌شده» بود و به‌صورت اتفاقي در قرن پانزدهم دوباره كشف شد. در كتاب «چگونه جهان مدرن شد؟» استیوِن گرین‌بلت،‌ پژوهشگر برجسته آمريكايي، شرحي گيرا از چگونگي كشف دوباره اين كتاب كه مقارن با دوره رنسانس و زايش دنياي مدرن بود، به دست مي‌دهد. او با کندوکاو در اين كتاب كه آن را «یکی از اثرگذارترین آثار ادبی همه دوران‌ها» مي‌داند، تصویری زنده و روشن از گذشته و خطي كه دنياي باستان را به دنياي مدرن وصل مي‌كند، به دست می‌دهد. گرین‌بلت استاد علوم انسانی در دانشگاه هاروارد است و ازجمله آثار او کتاب «اراده در عالم: شکسپیر چگونه شکسپیر شد» است كه یکی از کتاب‌های پرفروش فهرست نیویورک‌تایمز و از نامزدهای جایزه پولیتزر و جایزه ملی کتاب برای ادبیات غیر‌داستانی محسوب مي‌شود. خود کتاب «جهان چگونه مدرن شد؟» نیز برنده جایزه پولیتزر سال ۲۰۱۲ برای آثار عمومی غیرداستانی و نیز جایزه ملی کتاب سال ۲۰۱۱ برای ادبیات غیرداستانی بوده‌ است. مترجم در انتهاي كتاب يادداشتي نوشته و در آن به دلايل نام‌گذاري كتاب اشاره مي‌كند: «داستان نوشته‌شدن، گم‌شدن، پيدا‌شدن و خوانده‌شدن دوباره و گسترده كتاب «در باب طبيعت چيزها»، در فضايي كه آبستن دگرگوني‌هاي تاريخي بود و بسيار به محرك‌هايي نظير اين كتاب نياز داشت،‌ در واقع پاسخي بلند به پرسشي است كه عنوان كتاب را نيز تشكيل مي‌دهد: «جهان چگونه مدرن شد؟» اما درباره اينكه آيا جهان واقعا با يك كتاب، صرف‌نظر از اينكه چه كتابي باشد، مدرن شده باشد، همه‌چيز كتاب حاضر حاكي از آن است كه خود نويسنده هم چندان در بند آن نبوده كه همگان را به چنين امري متقاعد كند.» (ص 336) هيچ تبيين يگانه‌اي براي ظهور رنسانس و آزادي نيروهايي كه جهان ما را شكل بخشيده‌اند وجود ندارد، با‌اين‌حال نويسنده در اين كتاب كوشيده يك داستان رنسانسي كمتر شناخته‌شده اما نمونه‌وار را تعريف كند. مزيت ويژه كشف دوباره كتاب لوكرتيوس، انطباق آن با شيوه تلقي ما از چرخش فرهنگي‌اي است كه در سرآغازهاي زندگي و انديشه مدرن روي داد؛ نوعي رنسانس، يا نوزايي و تولد دوباره عهد باستان. در زمستان سال ۱۴۱۷، پوجو براچّولینی، منشی بی‌کارشده پاپ مخلوع که اینک «شکارچی کتاب» شده بود(شخصيت جذابي كه نويسنده در فصل اول به تشريح زندگي او مي‌پردازد)، نسخه‌ای از کتاب «در باب طبیعت چیزها»، نوشته لوکرتیوس، را در صومعه‌ای دورافتاده پیدا کرد. این البته تنها یکی از کشفیات او از جهان باستان و نسخ خطیِ پاگانی بود که به طرزی شگفت به دست کاتبان پارسای مسیحی، در کنج کتابخانه‌های صومعه‌ها، محفوظ مانده بودند. برخي از آموزه‌هاي اصلي اين كتاب از اين قرار است: همه‌چيز از ذرات مشاهده‌ناپذير ساخته شده است؛ ذرات بنيادي ماده(تخمه‌هاي چيزها) ادبي و ازلي‌اند؛ ذرات بنيادي از حيث شمار بي‌نهايت‌اند اما از حيث شكل و اندازه محدود؛ جهان محصول هيچ‌گونه طرح و نقشه‌اي نيست و هرآنچه هست تجلي طرح و برنامه‌اي فراگير يا طراحي هوشمندي كه ذاتي خود ماده باشد، نيست؛ ‌همه‌چيز در نتيجه يك «پيچ» به وجود مي‌آيد. (پيچ اصطلاحی است كه لوكرتيوس به كرات از آن استفاده كرده و عنوان اصلي كتاب حاضر در زبان اصلي نيز همين اصطلاح است. واژه لاتینی اصلی لوکرتیوس کلینامن بود: یک حرکت، حرکت غیرمترقبه و پیش‌بینی‌ناپذیر ماده. پيچ به معناي كمينه‌ترين حركات است اما همين كمينه‌ترين حركات كافي است تا زنجيره‌اي بي‌وقفه از برخوردها را به راه اندازد)؛ پيچ منشأ اختيار است؛ طبيعت بي‌وقفه در كار تجربه‌گري است؛ عالم براي انسان‌ها يا به‌خاطر آنها خلق نشده؛ انسان‌ها موجوداتي منحصر‌به‌فرد نيستند؛ جامعه انساني نه در عصر زريني از فراواني و فراغ بال، بلكه در جريان جنگي ابتدايي بر سر بقا آغاز شد؛ بزرگ‌ترين مانع در راه لذت درد نيست بلكه وهم است. در باب طبيعت چيزها كتاب آسان‌خواني نيست. با حدود 7400 سطر شعر، اين كتاب در قالب استاندارد شش‌وزني سروده شده، يعني در قالب سطرهاي شش‌ضربي بدون قافيه‌اي كه شاعران لاتين‌زبان ديگري مانند ويرژيل و اويد، به تقليد از زبان يوناني مورد استفاده هومر، شعر حماسي‌شان را در آن سروده‌اند. در جاي‌جاي اين شعر بلند لاتيني، كه خود به شش كتاب بدون عنوان تقسيم شده، جلوه‌هايي از زيبايي غنايي، تأملات فلسفي در خصوص دين، زيبايي و مرگ و نظرياتي پيچيده در ارتباط با جهان مادي، تطور جوامع انساني، خطرات و خوشی‌هاي نزديكي و نيز طبيعت مرض و ناخوشي يك جا جمع‌آمده و زنجيروار به هم وصل شده است. زبان شعر غالبا دشوار و نحو آن پيچيده است. امروزه بخش اعظم دعاوي طرح شده در كتاب «در باب طبيعت چيزها» و آنچه اين كتاب درباره عالم مي‌گويد، عميقا آشنا به نظر مي‌رسد؛ چون بسياري از استدلال‌هاي اساسي آن كتاب ازجمله بنيان‌هايي است كه زندگي مدرن بر آنها بنا شده است. اما برخي از اين استدلال‌ها همچنان غريبه و بيگانه مانده و برخي ديگر نيز شديدا مورد مناقشه قرار گرفته‌اند. در نظر اكثريت قريب به اتفاق معاصران پوجو، بيشتر آرايي كه لوكرتيوس طرح كرده باورناپذير يا خدانشناسانه بودند، البته همه اينها در شعري كه زيبایي‌اش خيره‌كننده و اغواگرانه بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.