سيل و نقش سازمانهای تخصصی
رضا شهبازی.مدیرکل دفتر بررسی مخاطرات سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور
پس از کاهش التهابات اولیه، سیل اخیر را شاید بتوان از دو جنبه مورد بازبینی قرار داد. جنبه اول خسارات ناشی از سیل است؛ خسارتهای گسترده به شهرها و روستاها، تخریب منازل مسکونی، زیرساختهای مواصلاتی، ارتباطات، کشاورزی و صنعتی که واکنش جهادی همه دستگاههای دولتی و حاکمیتی و خیزش مردمی برای امدادرسانی را نیز به همراه داشته است و دیر یا زود بخشی از این آسیبها جبران میشود که البته از همه دردناکتر آلام ازدستدادن هموطنان عزیز و آثار روانی برجایمانده است که با ابزار مادی قابل جبران نخواهد بود. اما در این میان جنبه دیگری نیز قابل طرح است که یادآورنده قوانین طبیعی حاکم بر طبیعت است. رخدادهای طبیعی در زمانهای مختلف با شدت گوناگون بروز پیدا میکنند. ممکن است سالها طول بکشد تا رخدادهای غیرمتعارفی مانند سیل اخیر پدیدار شوند. این قاعده برای همه نوع مخاطرات طبیعی مصداق دارد. کمااینکه بروز یک زمینلرزه مهیب همگان را تحت تأثير قرار میدهد و چندسالی نیز ممکن است این واقعه در ذهن جامعه نقش ببندد، ولی با گذر زمان فراموش میشود. وقتی در مورد بلایای طبیعی سخن به میان آید باید به این نکته توجه داشت که رخدادهای طبیعی در همه جای دنیا حادث میشوند، ولی زمانی که بر انسان و متعلقات او تأثير منفی داشته باشند، به یک بلای طبیعی تبدیل میشوند. پس اینکه فراموشی گریبانگیر جامعه شود، شاید بر آن حرجی نباشد. اما آنچه از متخصصان انتظار میرود، توجه به تاریخچه اینگونه رخدادها، ثبت و بررسی عمیق و بهکارگیری یافتهها در طراحی و ساختوسازهای آتی است تا در آینده کمتر شاهد بروز چنین بلایای طبیعی باشيم. این به آن معناست که هر کشوری که حافظه تاریخی طولانیتری داشته باشد و قوانین حاکم بر طبیعت را بهتر شناخته، باور داشته و بیشتر به کار ببندد، در این حوزه پیشرفتهتر بوده و با آیندهنگری مناسب، آسیبپذیری کمتری دارد. اینجاست که نقش سازمانهای تخصصی کشور بهخوبی دیده میشود که سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی، بدون شک در حوزه علوم زمین، سرآمد آنهاست. این سازمان وظیفه حاکمیتی تولید، یکپارچهسازی، استانداردسازی و نشر دادههای علوم زمین را در کشور بر عهده دارد. در این راستا، به همان نسبت که این اطلاعات مبنای توسعه بخش معدن هستند، هیچ طرح توسعهای، عمرانی و محیطزیستی را نمیتوان یافت که با مطالعات زمینشناسی آغاز نشود و به این ترتیب نقش کلیدی در بازدارندگی در مقابل آسیبهای ناشی از مخاطرات طبیعی بر عهده این سازمان است. کاربرد یافتههای این سازمان در مکانیابی مراکز جمعیتی و صنعتی و انواع زیرساختها، محاسبات مهندسی و طراحی و احداث انواع سازهها و شناخت فرایندهای مخاطرهآمیز، پایش و هشدار و ارائه راهکارهای مقابله و مواجهه با آنها بر کسی پوشیده نیست. با این وجود توجه به موقعیت جغرافیایی ایرانزمین، به اهمیت نقش سازمان جلوه بیشتری میدهد. این سرزمین در یکی از کمربندهای کوهزایی مهم دنیا (آلپ-هیمالیا) و روی محل تلاقی پوستههای زمین و گسترهای با شکستگیهای فراوان و متقاطع قرار دارد که حاصل آن رشتهکوههای بلند، دشتهای هموار، بیابانهای وسیع، دریاها و دریاچهها و تالابهای کوچک و بزرگ است. این موقعیت از یک سو بهرهمندی از نعمات گوناگون از منابع طبیعی و ذخایر معدنی و اقلیم متنوع و دسترسی به شاهراههای حیاتی دنیا را به ارمغان آورده و از سوی دیگر اثرپذیری از همه نوع مخاطره طبیعی موجود در دنیا را به همراه داشته است. در این میان هرچند حجم دانستهها قابل ملاحظه است و باید ساماندهی و به کار بسته شود ولی هنوز نادانستههای زیادی از عمق پوسته زمین و ذخایر و مخاطرات آن یا تغییرات اقلیمی و آثار آن بر زمین وجود دارد که باید مورد بررسی قرار گیرد. چنانکه به عنوان مثال سیل نامتعارف امسال و آثار جانبی آن مانند زمینلغزشهای سریالی، فرسایش حجیم خاک، آبگرفتگیهای گسترده، آببردگیهاي مخرب و... سؤالاتی در مورد تغییرات اقلیمی و آثار آن بر زمین، دریا، چرخه آب و سایر ترکیبات طبیعی به همراه داشته که دستکم پاسخ به بخشهای بنیادین آن برعهده سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور است. در مقابل مسئولیتهای مورد نظر، انتظار حمایت بیراه نیست؛ حمایتی که هم منابع مالی مورد نیاز را تأمین کند و هم همه بخشها را موظف به استفاده از دادههای تولیدشده در این سازمان کند. تجربه سالها نشان داده که تخصیص اعتباراتی در حد کمتر از یک درصد از کل گردش مالی در موضوع مخاطرات طبیعی یا صنایع معدنی به بخش شناخت پایه و ترسیم نقشه راه و همچنین التزام به یافتههای ریشهدار این سازمان، هم به رونق تولید منجر شده و هم از هدررفت سرمایه جلوگیری کرده و در نهایت تولید ناخالص ملی را افزایش داده است که البته پیمایش در این مسیر در واقع گامبرداشتن در راستای تحقق شعار سال یعنی حمایت از تولید ملی در حوزه علوم زمین است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.