چرايي و چگونگي پيشگيري از سيلاب با دانش زمينشناسي
راضيه لک.دانشيار و رئيس پژوهشکده علوم زمين سازمان زمينشناسي و اکتشافات معدني کشور
براساس آمار و اطلاعات سازمان ملل متحد، سيلاب از ديدگاه خسارت اولين و از ديدگاه تلفات انساني سومين مخاطره طبيعي كره زمين به شمار ميآيد. رسوبات برجايمانده در بستر درياچهها، تالابها و حاشيه رودها، بهترين ابزار بازسازي و بايگاني رخداد تغيير اقليم، تغيير بارش و دورههاي خشک و تر در هولوسن (حدود 10 هزار سال) کره زمين هستند. در طي هولوسن، مناطق مختلف کره زمين بارها تحت شرايط آبوهواي گرم و مرطوب و سرد و خشک با ميزان بارشهاي مختلف قرار گرفته است. شناخت اکوسيستمهاي مختلف و رفتار هر اکوسيستم در دورههاي پرآبي، کمآبي و خشک (با مطالعه مغزههاي رسوبي) به پيشبيني رفتار اکوسيستم در آينده-برای مديريت دورههاي مختلف با الگوي بارشي متفاوت- كمك بسياري ميكند. از سويي ديگر علوم زمين شناخت کاملي از نوع رودخانهها و رفتار متفاوت رود در مقابل فرسايش و رسوبگذاري در اختيار ميگذارد که در مديريت و برنامهريزيهاي کلان اهميت بسزايي دارد. براي مثال نحوه مديريت بحران در مناطق آبگرفته سيلابهاي اخير استان گلستان و خوزستان مرتبط با رودخانههاي مئاندري يا پرپيچوخم و برجايماندن رسوبات گلي و عمدتا رسي دشت سيلابي و همچنين ماندگاري ذرات معلق آب در زمان طولاني در مناطق آبگرفته، کاملا متفاوت از سيلاب استان لرستان است که در ارتباط با رودخانههاي مستقيم و بريدهبريده است. حجم بالاي رسوبات در ابعاد عمدتا سيلت و ماسه که درشتدانهتر از رس است و بهسرعت ترسيب ميشود، عمده مشکل تهنشست حجم بالاي رسوب پس از فروکشکردن سيلاب است. در برخي کشورهاي توسعهيافته براي برنامه مديريتي کاربري اراضي دشت سيلابي رودخانههاي مئاندري، زونبندي دشت سيلابي از رود به سمت ارتفاعات به صورت منطقه ممنوعه و تفرجگاه، منطقه چراي دام، زمين بازي، پارکينگ و جاده، مراکز صنعتي و در نهايت مناطق مسکوني تعريف شده است که در زمانهاي هشدار سيلاب، آسيبي به مراکز پراهميت، پرجمعيت و حساس وارد نشود؛ بنابراين پيشنهاد ميشود در بازسازي مناطق سيلزده چنانچه محدودهها در کانال رودخانههاي مئاندري يا دشت سيلابي واقع شدهاند، مورد توجه قرار گيرند تا از خسارات بعدي جلوگيري شود. همچنين فناوريهاي نوين در کشورهاي توسعهيافته براي ايجاد سيلبندهاي متحرک در مناطق با ريسک خطر بالاي سيلاب ميتواند کمک شاياني به کشور كند. سيلبندهاي متحرک در زمان آرامش بالاتر از سطح آب رودخانه قرار ميگيرند و در زمان سيلاب به پايين رانده ميشوند تا آب براي مدتي در پشت آن ذخيره شود. از سويي ديگر نوع رسوبات رخنمونهاي بالادست رودخانه که بر اثر هوازدگي و فرسايش، اجزاي اصلي غيرمحلول سيلابها ميشوند، در هر منطقه با ويژگيهاي زمينشناسي آن منطقه مرتبط است. وجود سازندهاي سست و منفصل در مسير رودهاي استان لرستان، سبب افزايش چگالي، قدرت تخريب و حجم گلولاي برجايمانده پس از فروکشكردن سيلاب شد. درباره مخاطرات آتي سيلاب کشور، تهران با داشتن رودهاي متعدد در شمال آن، همواره در معرض خطر سيلاب قرار دارد. ساماندهي روددرهها با کاهش عرض مؤثر رود و بدون درنظرگرفتن دورههاي سيلابي بلندمدت ديرينه و از سويي ديگر آسفالتكردن کف رود و سنگفرشكردن مناطق اطراف رودها، به طور مستقيم يا غيرمستقيم سبب افزايش خطر سيلاب ميشود. کانال رودخانهها در طي زمانهاي مختلف براساس شرايط زمينساختي منطقه، ميزان بارشها و قدرت رود، جابهجايي و مهاجرت افقي دارند كه اين امر سبب برجايگذاشتن رسوب پوينتبار (رسوبات بستر) در مسافتهاي طولاني ميشود که به دليل درشتدانهبودن بهويژه در ابتداي مسير حرکت رود، بهترين محيط براي جذب و نفوذ آب به لايههاي زيرين زمين و تغذيه آبخوان هستند. با مهار رود در کانال کمعرض و آسفالتكردن بستر رود و همچنين سنگفرش حاشيههاي رود، امکان جذب آب از بستر فعلي و حاشيهها وجود ندارد و به دليل کاهش زبري بستر، آب با سرعت بيشتري عبور خواهد كرد؛ اما آيا براي عبور سيلاب در پاييندست که درواقع همان عبور از کلانشهر تهران است، مديريتي صورت گرفته است؟ با نگاهي به فاکتورهاي مؤثر بر رخداد سيل از قبيل الگو، توزيع زماني و مکاني و تداوم بارش، وضعيت قرارگيري منطقه بعد از دوره خشکسالي يا ترسالي، توپوگرافي منطقه، مورفولوژي رود، شيب زمين و آبراههها، شکل حوضه و مؤلفههاي هيدرولوژي، مقطع آبراهه، نوع رودخانه و مؤلفههاي هيدروليک، استقرار پوشش گياهي، جنس و اندازه رسوبات داخل و حاشيه کانال رود (بار بستر و بار معلق)، جنس، درز و شکاف و ميزان هوازدگي سنگهاي رخنمونهاي بالادست حوضه، ميزان هوازدگي سنگهاي حوضه آبريز، ميزان نفوذپذيري حوضه که مرتبط با جنس سنگها و گسلها است و مشاهده سه مورد انتهايي که همگي مرتبط با علوم زمين است، به نظر ميرسد در تصميمگيريها، برنامهريزيها و مديريت بحران سيلاب تاکنون علوم زمين کمتر مورد توجه قرار گرفته است. بيشک در راستاي موارد ذکرشده، در تصميمگيريهاي کلان توصيههاي زير اهميت ويژهاي خواهد داشت: توجه به موضوع تغيير اقليم و شناسايي رفتار اکوسيستمهاي مختلف در دورههاي پرآبي، کمآبي و خشک با مطالعه مغزههاي رسوبي و سنسنجي ايزوتوپي، تهيه نقشه پهنهبندي خطر سيل و شناسايي نقاط پرخطر و حادثهخيز، توجه به ويژگيهاي زمينشناسي حوضههاي آبريز، تعيين دورههاي بازگشت سيل در دورههاي بلندمدت، شناسايي و بازنگري قوانين و مقررات حريم رودخانهها با درنظرگرفتن مؤلفههاي زمينشناسي، رسوبشناسي و مورفولوژي رودخانه، مطالعات جامع فرسايشپذيري واحدهاي سنگي به تفكيك حوضه و اقليم و نصب دستگاههاي تلهگير رسوب در سدها برای برنامههاي مديريت رسوب. ساير موارد مانند لايروبي منظم در مسيلها بهويژه در محدوده پلها و مسيرهاي سرپوشيده و زيرزميني، تقويت پوشش گياهي و حفاظت خاک در بالادست حوضههاي آبريز، جلوگيري از ايجاد مانع در حريم رودها و مسيلها و آزادسازي و برداشتن موانع موجود، عدم تغيير کاربريهاي جديد اراضي و دستکاريهاي نادرست، ايجاد مسيرهاي کمکي برای زهکش مسيلهاي مشکلدار که پيشازاين ساير متخصصان بهخوبي به آنها پرداختهاند، نيز ضروري است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.