|

معرفی سامانه تحلیل مخاطرات سیل به روش تلفیقی

سامانه‌اي براي ارتقای سطح کیفی مدیریت بحران کشور

سیدرضا مهرنیا.دانشيار گروه زمین‌شناسی دانشگاه پیام‌نور

تشکیل پایگاه داده‌های مکانی به منظور پیش‌بینی و تحلیل مخاطرات طبیعی، راهبردی نوین و مبتنی بر فناوری اطلاعات است که در سال‌های اخیر و با بهره‌گیری از نرم‌افزارهای تخصصی، امکان بررسی مخاطرات سیل را در اقصی‌نقاط جهان فراهم كرده است. در این‌باره، سازوکارهایی ارائه شده‌اند که با تأکید بر یافته‌های زمین‌شناسی، به توانایی پهنه‌بندی مخاطرات بهبود می‌بخشند. به‌طور کلی استفاده از معیارهای چندگانه، دستیابی به نقشه‌های موضوعی با اولویت خطر سیل را تسهیل می‌كند که از آن تحت عنوان «سامانه تحلیل سیل تلفیقی» يا Integrative Flood Analysis System به اختصار IFAS نام برده مي‌شود. رهیافت IFAS شامل مجموعه داده‌های متناسب با معیارهای زمین‌شناسی، زمین‌ریخت‌شناسی، زمین‌ساختی، زمین‌فیزیکی، زمین‌شیمیایی، آب‌شناسی و متغیرهای اقلیمی است که تحت نرم‌افزار GIS (سیستم اطلاعات جغرافیایی) و در خلال استفاده از الگوریتم‌های محاسباتی، موجب هم‌سوزانی داده‌های مکانی و تولید نقشه‌های موضوعی با اولویت تحلیل خطر سیل می‌شود. در دو دهه اخیر، از این روش برای شناخت سازوکار طغیان رودخانه‌های واقع در حوضه‌های کوهستانی (نظیر رود آمازون در آمریکای جنوبی) و همچنین بررسی خطر سیل دشت‌های سیلابی که در مجاورت کلان‌شهرها توسعه یافته‌اند (نظیر حوضه رود حاشیه شهر داکا در کشور بنگلادش) استفاده شده که عمدتا با نتایج مطلوبی همراه بوده است. در مطالعاتی که تحت این سامانه صورت می‌گیرد، نقش یافته‌های زمین‌شناسی در بررسی رژیم‌های هیدرومورفیکی و تعیین اولویت‌های محلی و منطقه‌ای قابل توجه بوده و برخلاف روش‌های نقشه‌های سنتی (که عموما فاقد ملاحظات زمین‌شناسی هستند)، موجب بهبود روش‌های پهنه‌بندی و کاهش خطا در مراحل تحلیل خطر سیل می‌شود. جلگه‌ها، مناطق کوهستانی و دشت‌های سیلابی ایران از پیچیدگی‌های متعدد و منحصربه‌فردی برخوردارند که مانع از دستیابی به الگویی واحد برای توجیه و تفسیر خطر سیل می‌شود. بنابراين استفاده از IFAS با تأکید بر تلفیق یافته‌های زمین‌شناسی و جغرافیایی، رهیافتی مبتنی بر فناوری اطلاعات مکانی است که ضمن تدقیق پدیده‌های مکانی، امکان تولید نقشه‌های مورد نظر را در دو مقیاس محلی و ناحیه‌ای فراهم می‌كند و تنها گزینه پیش‌ِرو برای مدیریت سریع و کم‌هزینه مخاطرات سیل در کشور است. مدل مفهومی IFAS، شامل چندین ورودی شرطی با معیارهای مبتنی بر منطق فازی، نشانگرهای وزنی و شبکه‌های عصبی است که بر حسب تنوع و حجم داده‌های مکانی، امکان گذار از روش‌های دانش‌پایه به داده‌محور را فراهم می‌كند. در عمل برای دستیابی به نقشه‌های کوچک‌مقیاس از مدل‌سازی فازی استفاده می‌شود، درحالی‌که برای دستیابی به نقشه‌های بزرگ‌مقیاس به سراغ مدل‌های WofE و NN می‌رویم. با توجه به فقدان روش‌های راهبردی پیش‌بینی و پهنه‌بندی خطر سیل در ایران، استفاده از سامانه IFAS، به منظور ارتقای سطح کیفی مدیریت بحران کشور ضرورت دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.