نفس جنایتکار
علیرضا غریبدوست- دبیر انجمن حقوقشناسی
خبر تکاندهنده قتل خانم میترا استاد به دست همسرشان جناب آقای محمدعلی نجفی، وزیر اسبق آموزشوپرورش، وزیر اسبق علوم، تحقیقات و فناوری، معاون سابق رئیسجمهور و رئیس سازمان میراث فرهنگی، شهردار پیشین تهران و استاد شناختهشده دانشگاه و سیاستمدار شناختهشده کشور به حدی شوکهکننده بود که نگارنده این سطور تا پیش از ارسال متن برای روزنامه، از چند طریق ایراد اتهام به این شخصیت شناختهشده را بررسی کرد و در لحظه ارسال نیز امیدوار بود که تکذیبیه رسمی آن منتشر شود. این قتل- در صورت اثبات وقوع آن به دست ایشان- چند نکته مهم دارد؛ نخست اینکه مادامی که دادگاه متهم به قتل را به موجب دادنامه قطعی، مجرم نشناخته است، او صرفا متهم به ارتکاب قتل است؛ حتی اگر همه شواهد و قرائن مؤید این امر باشد و حتی خود او اقرار صریح به ارتکاب عمل مجرمانه کرده باشد. به بیان دیگر، مناط حقوقی و قانونی و اصل اساسی در انتساب جرم به اشخاص، رسیدگی در دادگاه و طی مراحل دادرسی منصفانه و صدور حکم قطعی و قطعیشدن حکم محکومیت است؛ نه امارات و قرائن و شواهد و حتی اقرار متهم به ارتکاب جرم؛ اما دومین نکته که از اهمیت بیشتری برخوردار است، رابطه میان خشونت و ارتکاب به عمل مجرمانه- بهویژه جنایت- است. آنچه اکثر پژوهشگران به آن اذعان کردهاند، اکثر جنایات در شرایط احساسی رخ میدهند و بیشتر قاتلان، کسانی هستند که در اوج عصبانیت و خشم نتوانستهاند خود را کنترل کنند و بهنوعی مرتکب جنایت شدهاند. در فقره اخیر، منصرف از اینکه هنوز از منظر قانونی جناب آقای نجفی را نمیتوان مجرم شناخت؛ اما به فرض صحت مستندات و ادعاهای مطرحشده و به فرض صحت اقرار ایشان، به نظر میرسد آنچه عبرتآموز است، کنترلنکردن خشم یک انسان در موقع مناسب است. اینجاست که نقش روانشناسان اجتماعی و پژوهشگران حوزه سلامت روانی بیشتر مشخص میشود. وقتی خشم بر انسان غلبه کند و آستانه تحمل آن فرد به حدی نباشد که بتواند بر خشم و عصبانیت خویش کنترل مؤثری داشته باشد، از هر انسانی بدترین و قبیحترین جنایات ساخته است. به بیان دیگر، قاتل شاخودم ندارد، من و شما هم اگر بر خشم و عصبانیت خویش در موقع بحران غلبه نکنیم، به همین سادگی میتوانیم مرتکب جنایت شویم. وقتی نفس سرکش آدمی مهار نشود، بزرگ و کوچک و بیسواد و دانشمند نمیشناسد. جنایاتی از این بشر دوپا سر میزند که باورکردنش برای خودش نیز دشوار خواهد بود. اگر بر خشم و فشار عصبی خود غلبه نکنیم، فرقی نمیکند که وزیر و معاون رئیسجمهور و استاد دانشگاه باشی یا فردی فاقد سواد خواندن و نوشتن که از راه کارگری امرار معاش میکند. فرقی نمیکند که اصولگرا باشی یا اصلاحطلب، فرقی نمیکند که اندیشمند و فرزانه باشی یا سطحینگر و عامی، نفس آدمی کار دست آدم میدهد. مولانا میفرماید:
نفس اژدرهاست او کی مرده است/ از غم بیآلتی افسرده است
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.