|

«کارنامه سپنجِ» محمود دولت‌آبادي در دو جلد

ديدار با ادبار

شرق: «کارنامه سپنج» مجموعه‌اي است از داستان‌هاي محمود دولت‌آبادي كه عمده آن‌ها در فاصله سال‌هاي 1341 تا 1357 نوشته شده‌اند؛ داستان‌هاي كوتاه، نيمه‌بلند و نوول‌هاي اين نويسنده. گرچه دولت‌آبادي بيش از هر چيز با رمان‌هاي بزرگش خاصه «كليدر» در ميان مخاطبان ادبيات شناخته شده است، بازخوانيِ داستان‌هاي او كه مربوط به پانزده سالِ نخست داستان‌نويسي‌اش است، نشان مي‌دهد اين داستان‌ها از لحاظ زبان و تكنيك و توان قصه‌پردازي هيچ كم از رمان‌هاي او ندارد. «کارنامه سپنج» كه نخستين‌بار اواخر دهه شصت منتشر شد، پس از سال‌ها در سال 1392 در قالب يك مجموعه چندجلدي در نشر نگاه منتشر شد و اخيرا چاپ هفتم آن در مجموعه‌اي دوجلدی در نشر نگاه به‌چاپ رسيده است. برخي از داستان‌هاي اين مجموعه در زمره آثار مهم ادبيات داستاني ما به‌شمار مي‌روند، عناوين اين داستان‌ها به اين قرار است: «سفر»، «بیابانی و هجرت»، «از خم چنبر»، «گلدسته‌ها و سایه‌ها»، «ادبار و آیینه»، «اوسنه باباسبحان»، «باشبیرو»، «عقیل عقیل»، «دیدار با بلوچ»، «روز و شب یوسف» و «گاواربان». در اين داستان‌ها دولت‌آبادي به زندگي لایه‌های مختلف اجتماعی پرداخته و دغدغه‌ها، درگیری‌ها و فهم اين اقشار از زندگي و سياست و اجتماع را روايت كرده است. دولت‌آبادي خود مي‌گويد: «اين دَه داستان به‌علاوه نمايش‌نامه تنگنا براي من بسيار عزيز هستند. اين داستان‌ها در دوره‌اي از زندگي من نوشته شده‌اند که جا و مکاني براي نوشتن‌شان نداشتم، و تقريبا همه‌شان را در قهوه‌خانه‌هاي تهران و عمدتا در قهوه‌خانه وطن، کنار ورودي سينما سعدي مي‌نوشتم از صبح تا نهار بازار، که قهوه‌خانه شلوغ مي‌شد. وقتي پول ديزي نداشتم پا مي‌شدم مي‌رفتم بيرون، نصف نان. و با خلوت‌شدن قهوه‌خانه برمي‌گشتم آنجا و مي‌نشستم پشت همان ميز کوچک ته آن باريکه. زمستان‌ها هم پشت به ديوار گرم مطبخ مي‌دادم تا بدنم جان بگيرد. يادم هست داستان گاواره‌بان را در قهوه‌خانه نبش خيابان کوشک به پايان رساندم.» داستان‌هاي اين مجموعه، با اينكه جملگي نمايانگر نثر خاص و سبك دولت‌آبادي هستند، هركدام به‌اقتضاي فضاي داستان لحن و زباني متفاوت و درخور روايت دارند. براي نمونه، داستان «اوسنه باباسبحان» و نيز «از خم چمبر»، زباني ساده دارند و «عقيل عقيل» پُر است از روايت‌هاي شاعرانه و توصيف. دولت‌آبادي «عقيل عقيل» را حلقه گسست و پيوست داستان‌نويسي خود مي‌داند، «گسست از آن زبان زياد مردمي به‌سمت زباني مناسب رمان‌هايي که بايد نوشته مي‌شدند.» او معتقد است در «عقيل عقيل»، با استفاده زبانِ مردم خطه خراسان به زباني داستاني نزديك مي‌شود كه بعدها در «كليدر» و ديگر داستان‌هايش آن را به‌كار مي‌گيرد. دولت‌آبادي همانند ديگر نويسندگان، از تجربيات زيسته خود در داستان‌هايش بهره گرفته است و نمونه‌ بارزش داستان «اوسنه باباسبحان» است و شخصيت «صالح» و «مصيب» و ارتباط اين دو كه از يك اتفاق در زندگي شخصي محمود دولت‌آبادي وام گرفته است، ‌روايت خود نويسنده از واقعيتي كه به داستان «اوسنه باباسبحان» فراخوانده شد، چنين است: «در حين نوشتن اين داستان برادر جوان‌ترم نورالله، که برايش نامزد کرده بودم تا دامادش کنم، از پادگان که آمد ناگاه روي جا افتاد و صد روز بعد از دست رفت. دکتر هم به من گفت بيش از سه ماه دوام نمي‌آورد. پس من در مسير نوشتن باباسبحان و بعد از آن هم با برادري زندگي مي‌کردم که روز‌به‌روز به مرگ نزديک و نزديک‌تر مي‌شد. آن روزها از ساعت نه تا يازده شب در بيابان‌هاي نظام‌آباد شمالي گريه مي‌کردم و بعد صورتم را مي‌شستم و به خانه مي‌رفتم تا پدر و مادرم متوجه اتفاقي نشوند که داشت رخ مي‌داد. و قبل و بعد از اين صد روز فشرده داشتم اوسنه را مي‌نوشتم. اين است که رابطه بين مصيب و صالح نوعي است از پيوند من با برادرم که آن شورمندي از آن بيرون زده است. ما وقتي که تنها و بي‌آينده مي‌شويم حتما چيزهايي از گذشته در وجودمان تجلي مي‌کند.» داستانِ «ته شب» در اين مجموعه قدمت بيشتری دارد. دولت‌آبادي اين داستان را در 1340 نوشت و در 1341 در مجله‌اي به چاپ رساند. «ته شب» روايت جواني فقير و روشنفكر است كه در جست‌وجوي معنايي براي انسان و هستي در تاريكي شب پرسه مي‌زند. «ادبار»، داستان بعدي مجموعه كه يك سال بعد يعني در 1342 نوشته شده، داستان انساني آواره و درمانده است كه رفته‌رفته از انسانيت خارج شده و به سقوط تن مي‌دهد و به طويله‌اي پناه مي‌برد. «بياباني و هجرت» مربوط به نيمه دهه چهل است و روايتي است از فقر، مناسبات ارباب و رعيت، واماندگي و تحقير. دولت‌آبادي با شناخت عميقش از روستا و مناسبات آن در اين دو داستان به لايه‌هاي عميق اين مفاهيم رفته و با نثري درخور، قصه‌اي خوش‌ساخت مي‌سازد. از نكات جالب توجه در داستان‌هاي «كارنامه سپنج» اين است كه گرچه اين داستان‌ها از نخستين تجربيات نويسنده‌اش هستند، از لحاظ اصول و تكنيك‌هاي داستان‌نويسي و قصه‌پردازي و زبان و لحن داستان‌هايي به‌قاعده و خوش‌ساخت‌اند كه هر داستان رگه‌هايي از جهان داستاني دولت‌آبادي را در خود دارد تا آنجاكه مي‌توان گفت تجربه‌هاي نخستين دولت‌آبادي در داستان‌نويسي بعدها در رمان‌هايش تكوين مي‌يابد و از اين منظر تك‌تك داستان‌هاي «كارنامه سپنج» براي درك آثار و جهان‌بيني دولت‌آبادي از اهميت برخوردارند. جز مجموعه «كارنامه سپنج» در مجلدات تازه، از محمود دولت‌آبادي اخيرا دو كتاب نيز براي بار نخست منتشر شده است: «عبور از خود»‌ و «بيرون در» كه كتاب نخست نوعي خودزندگينامه‌اي است و شامل چند روايت و چند مقاله و گفت‌وگو از زندگي و نوشتن و روزگار رفته بر محمود دولت‌آبادي در اين نيم‌قرن نويسندگي، تا مقالاتي درباره ديگران ازجمله محمود طالقاني و روايت روزهاي زندان دولت‌آبادي و نظراتش درباره فرهنگ و ادبيات. «بيرون در» نيز داستان بلندي است از محمود دولت‌آبادي كه آن را در فاصله چهار، پنج ماهه امسال نوشته است و داستان آن در بستر سال‌هاي پُرالتهاب اوايل انقلاب در سال‌هاي 57، 58 مي‌گذرد و وقايع آن در روزهاي چرخش انقلاب و شلوغي دانشگاه اتفاق مي‌افتد و درباره زني است به‌نامِ «آفاق» و زندگي او در بحبوحه روزهاي منتهي به انقلاب 57 و سال بعد از آن، روايت يك جست‌وجو.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.