شكلهاي زندگي: بهمناسبت انتشار «كتاب مخلوقات» اميرهوشنگ افتخاريراد*
نقاب چسبانده ميشود
نادر شهريوري (صدقي)
«ثبت نيروها» داستان زندگي يك كاشف است. كاشفي كه نيروهاي موجود در هستي و تبديل آنها به يكديگر را كشف كرده است. كاشفِ نيروها اگرچه ميگويد قبل از او فيزيكدانان به وجود نيروهاي چسبنده و پيوسته در هستي پي بردهاند، اما بر اين باور نيز هست كه آنان تنها به كشف اين دو نيرو بسنده كردهاند و ديگر حرفي از تبديل دو نيرو به يك نيرو يا استحاله نيرو نزدهاند، تا آنكه كاشف نيروها كه راوي داستان نيز هست در پي تحقيقات و تجربههاي خود به كشفي مهم ميرسد و آن تبديل دو نيرو به يك نيرو يا همان استحاله نيروهاست. راوي در پي اين كشف بزرگ درصدد برميآيد كه آن را در اداره ثبت عجايب به ثبت برساند. داستانِ «ثبت نيروها» در پي مراجعه حضوري كاشف نيروها به اداره ثبت عجايب، شروع ميشود و در فضايي كافكايي ادامه مييابد. راوي در اداره مربوطه ابتدا با كارمندي متين و غيرعبوس روبهرو ميشود و آن را به فال نيك ميگيرد، اما ديري نميپايد كه درمييابد اداره مزبور حضورا هيچ ادعايي را درباره ثبت عجايب نميپذيرد و او قبلا ميبايستي ثبت اينترنتي كند و بااينحال كاشف نيروها بهخاطر هيجاني كه در خود حس ميكند يا بهخاطر حضور كارمندي كه گويا لبخندش هيچگاه محو نميشود، درصدد توضيح كشف خود برميآيد. كاشف نيروها در ابتدا از نيروي چسبنده ميگويد و آنگاه از نيروي پيوستهاي ميگويد كه قدرتي بهمراتب بيشتر از نيروي چسبنده اوليه دارد و در آخر تنها از يك نيرو سخن ميگويد و آن نيروي پيوستگي است كه «پيوسته» بر حيات شخصي و اجتماعي آدمي حاكم ميشود و او را در يك مركز ثقل دائمي، چشمانداز و بهتعبيري دقيقتر در يك «منِ يكپارچه» مقيد ميكند «بهگونهاي كه باعث ميشود زندگي آدم در يك نقابزدن هميشگي سپري شود».1 در يك چشمانداز قرارگرفتن يا از دريچهاي معين جهان را تماشاكردن بهتعبيري سمبليك ميتواند استفاده از «ماسك» يا چنانكه نويسنده ميگويد استفاده از «نقاب» باشد. «نقاب»، مسئله محوري داستانِ «ثبت نيروها» است، اما نويسنده ايده مهمتري را در پي ميگيرد و آن «استحاله»شدن بر اثر تبديلشدنِ دو نيرو به يك نيرو است. «نقابي را بر چهرهام گذاشتند، سالهاي سال گذشت كه اين نقاب بهدليل نيروي چسبندگي با چهرهام يكي شد و نيروي قانون چسبندگي به نيروي پيوستگي بدل شد كه قدرتي بيشتر از اولي دارد».2 در اين شرايط آدمي ناگزير به ايفاي نقشي معين در اجتماع ميشود. اين نقش گاه تا بدان حد پررنگ است كه در وي تثبيت ميشود تا آنجا كه به هويت وي بدل ميشود. «من... مجبورم كه هميشه يك نقاب اختصاصي داشته باشم».3 هنگامي كه راوي از نقاب اختصاصي سخن ميگويد بهواقع از چسبندگي نيرويي ميگويد كه به «منِ پيوسته» بدل شده است و بهعبارت ديگر از يك استحاله سخن ميگويد، اما اين به توضيح بيشتري نياز دارد. به نظرِ كاشف نيروها در آغاز تنها يك نيرو بود و آن نيروي چسبنده بود. نيروي چسبنده، با چسبندگي زياد، نقابي را بر چهره ميچسباند. در پي اين چسبندگي آغازين نيروي پيوسته بعدي ظاهر ميشود كه بهطور پيوسته فرد را تحت «نظارت عاليه» خود قرار ميدهد تا نقاب به بخشي از هويت وي بدل شود. از آن پس رفتار فرد در قالب نقابي معين چارچوبمندشده، استمرار مييابد تا بدان حد كه فرد جهان را بدون نقاب نميبيند. چارچوبمندكردن اعمال و رفتار آدمي بهواسطه نقاب ميتواند تعريفي از ايدئولوژي باشد. بهنظر آلتوسر، ايدئولوژي «واقعيت» جهاني است كه ما پس از ورود به آن برايمان ساخته ميشود. به اعتقاد او، ايدئولوژي از همان ابتدا همچون يك نقاب بر چهره آدمي چسبانده ميشود تا جهان تنها با ايدئولوژي ديده شود. در اينجا ميان «واقعيت» و «امر واقعي» تفاوتي اساسي وجود دارد؛ جهاني كه پس از چسباندهشدن نقاب آن را تجربه ميكنيم، نه جهان واقعي بلكه جهان واقعيتيافته است و به يك تعبير جهاني ايدئولوژيك است. در اين صورت جهان، بازنموده ايدئولوژيكي است كه دريافت آن از فيلتري معين ميگذرد. درحاليكه جهان واقعي، جهان عريان، درهرحال به هيچ نقابي تن درنميدهد كه مواجهشدن با آن موحش و همراه با اضطرابي جانكاه است. در اينجا نقاب واجد سويهاي دوگانه است. نقاب از يك طرف اضطراب مواجهشدن با جهان واقعي را از آدمي دور ميكند و از طرفي ديگر، آدمي را از خود واقعياش دور ميسازد. تاكنون درباره ساختهشدن در زير سايه سنگين نگاه ديگري و در پي آن شكلگيري شخصيت آدمي به تناوب سخن گفته شده است. «جهنم يعني ديگران» جمله معروف سارتر است. سارتر، جهنم ديگري را فرورفتن در درون توده شل و چسبناك چيزها ميداند. در اينجا سارتر از چسبناكي چيزها ميگويد، اما كاشف نيروها علاوه بر چسبندگي از پيوستگي نيز ميگويد: «نيروي قانون چسبندگي به نيروي پيوستگي بدل ميشود كه قدرتي بيشتر از اولي دارد».4 نقابي را كه به صورت چسبيده شده باشد، شايد بتوان از صورت جدا کرد، اما نقابي كه پيوسته بر صورت قرار ميگيرد، بخش جداييناپذير شخصيت آدمي ميشود. در اينجا آدمي بهواسطه استفاده از نقاب، جهانِ واقعيتيافته را ميبيند نه جهان واقعي را. «توهم» بهمعناي مواجهه غيرواقعي با زندگي، نتيجه اجتنابناپذير استفاده از نقاب است. مقصود از توهم، آگاهي كاذب و نه آگاهي واقعي به جهان است و هم به يك معنا «پيوسته در مركز ثقل معيني قرارگرفتن» است. توهم به معنايي كه گفته شد -آگاهي كاذب- نامي ديگر براي ايدئولوژي است كه واقعيت و نه امر واقعي را نمايان میکند. نويسنده بهجاي ايدئولوژي بهطور سمبليك از كلمه نقاب استفاده ميكند، اما ايدئولوژي نقابي نيست كه فيالمثل در كارناوال استفاده ميشود، بلكه نقابي دائمي است كه همراه هميشگي آدمي است. چيزي شبيه به سايه، حتي از آن نيز وفادارتر تا بدان حد كه «نميتواني ذرهاي از نقاب بيرون بروي حتي شبانه هم نميتواني در جلد خودت درآيي و دمي را به آسايش از حضور ديگري به سر كني، بعدها دريافتم كه يك ديگري در استخدام من است. او بالاي سر من ايستاده است، نه ميخوابد و نه بيدار ميشود. نه گشنه و نه تشنه و نه براي قضاي حاجت ميرود. ميتوانم بگويم از سايه من هم وفادارتر است».5 اكنون اگر به دگرديسي نيروها يعني تبديل دو نيرو به يك نيرو كه فيالواقع كشف مهم راوي است بازگرديم، به استيصال انساني ميرسيم كه ميخواهد خودش باشد و بدون نقاب زندگي كند اما نميتواند. او براي آنكه خودش شود دست به هر كاري ميزند اما اين كافي نيست: نيرويي قدرتمند و پيوسته او را دائما كنترل ميكند و او را از حالت واقعي خارج ميكند، به اينسان ماسكي كه به صورتش چسبانيده شده، لحظهاي از صورتش جدا نميشود. در اينجا كاشف نيروها سعي ميكند با ترفند از موقعيت پيشآمده فرار كند، فرار از بختكي كه به رويش افتاده، فرار از آنچه برايش تدارك ديده شده، اما افسوس كه اين كار نيز ناممكن است. «بارها و بارها فكر كردم كه وارد ساختماني شوم و از در ديگر بيرون بروم بدون اينكه متوجه شود اما چشمهايش هميشه جلو چشماند... گاهي هم چيزي مينويسم، سرش را خم ميكند روي صفحات، طوري كه هرم نفسش به صورتم ميخورد».6 در آخر كاشف نيروها ميماند و كارمند غيرعبوسي كه بيتفاوت به حرفهايش گوش ميدهد. در اينجا بهناگاه اتفاقي عجيب و غيرمنتظره رخ ميدهد. كاشف نيروها حس ميكند كه در درون تودهاي شل و چسبناك گير كرده كه امكان هر تحركي را از وي سلب كرده است. او كه تاب «تحمل نگاه ديگران را ندارد»7 نگاه خيره كارمند اداره ثبت عجايب را بر خود حس ميكند. در اينجا و دقيقا در همينجاست كه درمييابد ديگر خودش نيست. ديگري بهمثابه موقعيتي نمادين** او را از وضع واقعياش دور ميكند. آنگاه كاشف نيروها با خود ميانديشد كه «ديگري» ميتواند كارمند متين و غيرعبوس اداره ثبت عجايب باشد كه از قضا لبخندش هيچگاه محو نميشود. آخرين جملات راوي نشان از استيصال وي دارد. او كه ديگر شنيده هم نميشود، يكباره تاب تحمل را از دست ميدهد. آخرين كلماتِ تكهتكهشده «كاشف نيروها» نشان از استحالهاي دردناك دارد: «آيا ميشنويد كه چه ميگويم؟ من دارم از تبديلشدن قوانين به هم حرف ميزنم، طوري كه تمايزي بين چسبندگي و پيوستگي نيست. اين وضعيت تحملپذير نيست. آيا ميشنويد كه چه ميگويم؟ ميشنويد ميشنويد كه چه ميگويم كه چه ميگويم كه چه ميگويميميميم؟».8 پينوشتها: * كتاب «مخلوقات» نوشته اميرهوشنگ افتخاريراد مجموعه 34 داستان است كه هر داستان با ايدههايي نو و بديع در فرم داستان كوتاه، بسيار كوتاه نگاشته شده است. ** موقعيت نمادين آدمي را از حالت واقعي خارج ميكند. 1-8. كتاب «مخلوقات يا ماين كامپف» اميرهوشنگ افتخاريراد
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.