|

دين‌گريزي در هياهوي بازار سياست

صادق صدقگو - دکتراي مديريت رسانه

سيدمحمود علوي، وزير محترم اطلاعات، مدتي پيش در گردهمايي مبلغان اعزامي در ماه رمضان گفته بود: «افرادي گرايش به مسيحيت پيدا مي‌کنند که جزء افراد عادي جامعه هستند؛ مثلا کارشان ساندويچ‌فروشي و امثال اينها بود و خانوادگي مسيحي مي‌شدند، ناچار شديم اينها را احضار کنيم و دليل گرايش به مسيحيت را از آنها جويا شويم. برخي از اين افراد عنوان مي‌کردند که ما به دنبال ديني هستيم که به ما آرامش بدهد و بين ما صفا و صميميت و برادري ايجاد کند. به آنها گفتيم اسلام دين برادري و صفاست. گفتند ما مي‌بينيم علماي اسلام و کساني که پشت تريبون صحبت مي‌کنند به طور مداوم عليه يکديگر سخن مي‌گويند، اگر اسلام دين صميميت باشد، بايد قبل از هرچيز بين علماي خود صفا و صميميت ايجاد کند».1

واکاوي و تحليل جامعه‌شناختي اين موضوع در تخصص کارشناسان حوزه مباحث امنيتي يا جامعه‌شناسي است، اما نبي مکرم اسلام (ص)، مقدس نادان را يکي از سه آفت دين مي‌داند2 و شهيد استاد مطهري نيز به‌عنوان يکي از متفکران اسلامي و تئوريسين‌هاي شاخص انقلاب اسلامي، نه‌تنها خطر جمود را کمتر از خطر جهالت نمي‌داند3 که از اين منظر نه صرفا عبدالرحمن بن ملجم که «جمود و خشک‌مغزي و خشک‌مقدسي» را عامل شهادت امام علي(ع) مي‌داند.4 خطر ابتلاي نظام‌هاي سياسي، جنبش‌هاي مردمي و نهضت‌هاي اسلامي به نوعي تحجر و جمود فکري، موضوع مهمي است که استمرار آن مي‌تواند منجر به آفت‌هايي مانند عوام‌زدگي، سطحي‌نگري ديني و واپس‌گرايي نظري شود. در اين جوامع، به مرور زمان شريعت و مذهب مغفول مانده يا به‌گونه‌اي ناقص و تحريف‌شده جريان مي‌يابد. چنين آييني، جامعه پويا و متعالي را تبديل به جامعه‌اي ايستا و مرده مي‌کند و حتي به قول شهيد مطهري، گزاف نخواهد بود اگر گفته شود: «دين نيز در آن جامعه مرده است».5 از ديدگاه شهيد مطهري، تحجر و تحريف از مهم‌ترين عوامل انحطاط مسلمانان است. او در بررسي علل و عوامل آن، به تنزل جامعه اسلامي از پيشگامي در توليد علم و جايگاه علمي مولد و سرآمد (با دانشمنداني مانند ابن‎سينا، فارابي، غياث‌الدين جمشيد، ابوريحان، ابن‌هيثم، زکرياي رازي، خوارزمي و...) به جايگاهي غيرمولد و مصرف‌کننده اشاره مي‌کند و آن را نشانه‌ای از بروز آفتي در جامعه اسلامي مي‌داند. فاصله‌گرفتن مردم از آیین و شريعت، معلول تحجر و سطحي‌نگري و عاملي بر زوال و ايستايي در جوامع بشري است؛ موضوعي که تنها به مرگ جامعه و دين منحصر نمي‌شود و قرآن و سنت را نيز از بين مي‌‌برد.6 استاد شهيد مرتضي مطهري و شيخ محمد عبده7 به‌عنوان دو مصلح و متفکر مطرح شيعه و سني، جمود و تعطيلي عقل و اجتهاد را از عوامل انحطاط مسلمانان دانسته‌اند؛ عواملي که مي‌توان ردپا و مصاديق آن در عصر حاضر را در پيام منشور روحانيت امام خميني(ره)8 جست‌وجو کرد. با دقت در کلمات و واژه‌هاي به‌کاررفته در اين پيام، پي مي‌بريم که صريح‌ترين و حتي تندترين سخنان بنيان‌گذار جمهوري اسلامي، فرازهايي از منشور روحانيت است: «تحجرگرايان و مقدس‌نمايان احمق، مارهاى خوش‌خط‌وخال، مقدس‌مآبى و دين‌فروشى، مقدسين روحانى‌نما، مقدس‌نماهاى متحجر و بي‌شعور، مقدس‌نماى واپس‌گرا، مقدسين نافهم و ساده‌لوحان بي‌سواد، روحانى مقدس‌نماى ناآگاه يا بازى‌خورده و...» و اين نشان از اهميت ماجرايي است که امام خميني در آخرين پيام عمومي دوران حيات خود، نگراني و دغدغه‌هاي خود براي فرداي ايران و آينده انقلاب اسلامي را به اين صراحت و قاطعيت اعلام مي‌کنند. او در اين پيام ضمن اعلام اينکه «خون‌دلى که پدر پيرتان از اين دسته متحجر خورده است هرگز از فشارها و سختي‌هاى ديگران نخورده است»9 مي‌گويد: «امروز عده‏اى با ژست تقدس‌مآبى چنان تيشه به ريشه دين و انقلاب و نظام مى‏زنند که گويى وظيفه‏اى غير از اين ندارند. خطر تحجرگرايان و مقدس‌نمايان احمق در حوزه‌هاى علميه کم نيست. طلاب عزيز لحظه‏اى از فکر اين مارهاى خوش‌خط‌وخال کوتاهى نکنند، اينها مروج اسلام آمريکايى‏اند و دشمن رسول‌الله... آن‌قدر که اسلام از اين مقدسين روحانى‌نما ضربه خورده است، از هيچ قشر ديگر نخورده است....طلاب جوان بايد بدانند که پرونده تفکر اين گروه همچنان باز است و شيوه مقدس‌مآبى و دين‌فروشى عوض شده است. شکست‌خوردگان ديروز، سياست‌بازان امروز شده‏اند».10 آن نگراني و دغدغه‌هاي امام، پس از 30 سال از صدور اين پيام و در آغاز دهه پنجم از حيات جمهوري اسلامي، همچنان جاري و پيش‌روي دلسوزان کشور، نظام و انقلاب است. جماعتي در گذشته مانده‌اند و معيارشان سليقه عوامي است که به حال و آينده کاري ندارند، به مسائل و مشکلات روز توجهي ندارند و شهيد مطهري آنان را در صف مردگان به شمار مي‌آورد.11 افراد مورد اشاره شهيد مطهري، مقدس‌نمايان واپس‌گرا و متحجران ناآگاهي هستند که با آلوده‌کردن دين در بازار سياست و بهره‌گيري از کسوت‌هاي مذهبي براي دستيابي به مطاع خود در اين بازار مکاره، روز‌به‌روز بر دين‎گريزي‌ها دامن زده‌اند. برخي ديگر نيز با سوءاستفاده از برخی تريبون‌ها، با بي‌اخلاقي و بداخلاقي‌ يا با تفاسير تنگ‌نظرانه و سليقه‌اي از قرآن و سنت، اسلام‌ستيزي در دنياي امروز را رونق جديدي بخشيده‌اند. در اين ميان، «تنازعات بين علما» و «نياز جامعه به اخلاق» معضلات ديگري است که وزير اطلاعات در سخنراني خود ضمن اشاره به آنها، به‌عنوان راهکاري پيشنهادي براي رفع اين معضلات و الزامات تأثيرگذاري بيشتر روحانيون و مبلغان بر جامعه مي‌گويد: «پيشقدم‌شدن در خودسازي، بهره‌گرفتن از زبان مهربانانه، عامل به ارزش‌هايي که مردم را به آن فرامي‌خوانيم، افزايش بار علمي و معنوي خود، تأثيرگذاري روي باورهاي مردم، تواضع و فروتني، توجه به نياز مخاطب و نوع بيان مسائل، بيان مطالب متقن، سخن‌گفتن با زبان لين و به صورت کريمانه و رفتار محبت‌آميز با مردم از جمله آن الزامات است».12 پي‌نوشت‌ها: 1- ۱۲ ارديبهشت 1398، قم: https://fa.shafaqna.com/news/743778/ 2- جامع‌الصغير، ج ۱، ص‌95: آفه‌الدين ثلاثه: فقيه فاجر، امام جائر، مجتهد جاهل: سه چيز آفت دين است: ۱- دانشمند بدعمل، فاسق و فاجر 2- زعيم و پيشواي ستمکار 3- مقدس نادان 3- مطهري، مرتضي: اسلام و مقتضيات زمان ، ج 1، صص 80-79/ 4- همان، ص ‌122 5- مطهري، مرتضي: ده گفتار، ص ‌108 6- نهج‌البلاغه: خطبه 136: امام علي(ع) درخصوص ظهور حضرت قائم (عج) مي‌گويد: (او مي‌آيد) و زنده مي‌کند قرآن و سنت مرده را. 7- دانشمند زمان‌شناس و مصلح بزرگ مصري که شديدا تحت‌تأثير سيدجمال اسدآبادي قرار داشت. وي در ميان اهل سنت، از معدود کساني بود که در زمان خود عليه تحجر و جمود شديد حاکم بر زمان خويش به‌پا خاست. 8- خميني، سيدروح‌الله، صحيفه امام، ج 21، صص 273 - 293 (پيامي که در سوم اسفندماه 1367 خطاب به روحانيون، مراجع تقليد، مدرسين و طلاب حوزه‌هاى علميه و ائمه محترم جمعه و جماعات سراسر کشور صادر شده است). 9- همان- ص ‌278 10- همان/ 11- مطهري، مرتضي: نهضت‌هاي اسلامي در صدساله اخير، ص ‌91 12- ۱۲ ارديبهشت 1398، قم: https://fa.shafaqna.com/news/743778/

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.