داستان يك سد - ۱
تلاش براي عبور ماهيها
محمد درويش
روز يکم جولاي ۱۹۹۹ بيش از هزار نفر در ساحل رودخانه کنيبک در نزديکي شهر آگوستا ايالت مِين واقع در شمال شرق ايالات متحده آمريکا صف کشيدند تا شاهد تخريب سد ادواردز باشند. سدي که ارتفاع زيادي هم نداشت اما طول تاج آن به ۲۸۰ متر ميرسيد. آنها که از برداشتن سد دفاع ميکردند، قول داده بودند که شيلات نابودشده باز خواهند گشت و شهر آگوستا از مزاياي امکانات ناشي از تجديد حيات و بازآفريني ساحل رودخانه بهرهمند خواهد شد. مخالفان سد کاملا حق داشتند، اما اين تنها مردم شهر آگوستا نبودند که اين تغيير را حس کردند؛ برداشتن سد ادواردز به يک لحظه بنيادين در تاريخ جنبش محيطزيستي و احياي رودخانهها در ايالات متحده تبديل شد. اين تخريب نخستين سد برقابي در حال کار بود و براي اولين بار بود که کميسيون فدرال انرژي آمريکا - FERC - برخلاف خواسته صاحب سد به تجديد مجوز ادامه فعاليت سد، رأي منفي داد.
اما مهمتر از همه، تخريب سد، سيگنالي قوي ارسال کرد براي تغيير فکر درباره چگونگي برقراري توازن بين محيط زيست و منافع اقتصادي. جان باروز، مدير برنامه نيوانگلند از فدراسيون ماهيهاي آزاد آتلانتيک ميگويد: «تخريب اين سد بزرگ، نخســتين تجــربه و تلنگر مهم بود تا به آمريکاييها نشان دهد: رودخانههاي ما ارزشهاي به مراتب بيشتري از استفادههاي صنعتي و برقابي دارند». در واقع احداث اين سد سبب ممانعت مهاجرت چندين گونه ماهي قزلآلا و شاهماهي پشتکبود شد که عادت داشتند بيش از ۴۰ مايل از اقيانوس اطلس تا رودخانه کنيبک و شاخههاي آن را به منظور جستوجوي مکاني براي تخمگذاري بپيمايند. به عنوان مثال، صيد ماهي خاويار در پاييندست کنيبک سالانه از ۳۲۰ هزار پوند پيش از ساخت سد به ۱۲ هزار پوند کاهش يافت. علاوه بر اين، مخزن سد به تدريج بدل به دپوي پسابها و پسماندهاي سمي ناشي از کارخانههاي کاغذسازي و فاضلاب شهري شد - همان اتفاقي که بيم آن ميرود در اغلب سدهاي شمال کشور از جمله هراز و لاسک هم تکرار شود - الوارهاي شناور از صنعت چوب در بالادست مانعي در جريان رودخانه بودند و پايينآمدن سطح اکسيژن ناشي از فاضلاب دليل عمده کشتار ماهيها شد. در سالهاي دهه ۱۹۶۰ ميلادي ديگر هيچکس حاضر نبود براي شنا يا ماهيگيري به رودخانه کنيبک برود. اما شرايط به مرور با تصويب قانون Clean Water Act از سال ۱۹۷۲ بهتر شد. بين سالهاي ۱۹۷۲ تا ۱۹۹۰ ايالت مين صد ميليون دلار براي تأسيسات تصفيه آب و پاکسازي رودخانه خرج کرد؛ کاري که ما هنوز حتي براي تالاب انزلي و رودخانههاي منتهي به آن نتوانستيم يا نخواستيم که انجام دهيم. بهبود کيفيت آب موجب اشتياق بيشتري براي گسترش ترميم رودخانه شد. ميشد که به کنيبک اميدوار بود. اما يک مانع پابرجا ماند. در سالهاي ۱۹۸۰ تلاشها براي بهبود عبور ماهيها در محدوده سد و کيفيت آب در رودخانه ادامه يافت. اگرچه بسياري از گروههاي محيطزيستي فکر ميکردند تخريب سد بهترين اميد اکولوژيکي براي احياي کنيبک است، تنها تعداد معدودي پيروزي کمپين را باور ميکردند. پيت ديديسهايم، مدير ارشد از شوراي منابع طبيعي مين ميگويد: «آنزمان تخريب سدها يک کانسپت عجيب و غريب بود و اغلب مردمي که ما با آنها کار ميکرديم پيروزي ما را نميديدند». آنوقتها تنها گفتوگو پيرامون تخريب سد در ايالات متحده در سوي ديگر کشور درباره رودخانه الوا در ايالت واشنگتن بود. (دو سد اين رودخانه سالهاي ۲۰۱۱ و ۲۰۱۴ برداشته شدند).
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.