همسايگان آتشنشان و آتشافروز
غلامرضا نظربلند . تحليلگر
تحرکات نظامي اخير آمريکا در منطقه خلیج فارس به ايجاد نوعي دوقطبي دامن زده است. بعضي از کشورهاي منطقه، بهويژه عربستان و امارات حساب خود را از بقيه جدا کرده و رسما و آشکار زير بيرق آمريکا رفتهاند و به همسايه بزرگ شمالي خود چنگ و دندان نشان ميدهند. بعضي ديگر ازجمله کويت، عراق و عمان سعي کردهاند. از اين رويکرد فاصله بگيرند و حتي با اتخاذ سياست «بيطرفي مثبت» (اتخاذ اصول بيطرفي و درعينحال حضور فعال در عرصه تشنجزدايي) به «اصلاح ذاتالبين» روي آورند. دراينميان رئيس دستگاه سياست خارجي کشور هم با فعالکردن ديپلماسي رفتوآمدي (shuttle diplomacy) و ديدار با بعضي از همتايان و رؤساي دولت کشورهاي منطقه و فرامنطقه تلاش کرده است از وقوع جنگ ديگري در اين خطه زخمخورده از جنگهاي خانمانسوز جلوگيري کند. او در آخرين اقدام از اين دست در ديدار با سران کشور عراق مجددا از آمادگي تهران براي امضاي پيمان منطقهاي عدم تجاوز با همه کشورهاي خليج فارس سخن به ميان آورده است. اينکه چرا در ميان کشورهاي عربي منطقه خليج فارس که بيشتر آنها از اعضاي شوراي همکاريهاي خليج فارس هستند، اينگونه واگرايي و دودستگي به وجود آمده، نيازمند ريشهيابي و بحث مستوفايي است که از حوصله اين يادداشت خارج است؛ اما آنچه در اين دوقطبي ايجاد شده، نمايان و بسيار هم جالب است، اين است که امارات و عربستان به همراه بحرين جنگهايي را که عمان، کويت و عراق در نيمقرن اخير به نحوي درگير آن بودهاند، درک و تجربه نکردهاند. عمان که به نسبت ريشهدارتر از ساير کشورهاي حوزه جنوبي خليج فارس است، نزديک به 15 سال را در دهههاي 60 و 70 قرن اخير ميلادي درگير جنگي خشن با چريکهاي جبهه آزاديبخش ظفار بود که اگر کمک ايران به آن کشور نبود، جنگ را به آنها باخته بود و منطقه سرنوشت و وضعيت ديگري يافته بود. بعد از عمان، نوبت به ايران تازه انقلابکرده رسيد تا جنگي هشتساله با عراق را که از طرف اين کشور آغاز شد، تجربه کند. اين تجربه براي کشور متجاوز پشيماني به بار آورد و آن را به اين درک رساند که چيزي تلختر از جنگ بهويژه اگر خود آن را تحميل کند و ديگري را قرباني بگيرد، نيست. سومين جنگ منطقه در مدت فقط 30 سال، نصيب کويت شد. اين همان کشوري بود که در جنگ تحميلي هشتساله طرف متجاوز را گرفت و از ارائه هيچگونه کمکي به آن دريغ نورزيد و حال خود به اشغال آن درميآمد! استشمام بوي مشمئزکننده جنگ و چشيدن مزه تلخ آن به عراق و کويت و عمان فهماند که نهتنها از آتشافروزي بپرهيزند؛ بلکه با اتخاذ سياست موازنه مثبت، آتشنشاني کنند. اين فهم را نه عربستان دارد و نه امارات. اين دو کشور به اتفاق بحرين جنگ را تجربه نکردهاند و مزه آن را نچشيدهاند و اگر هم دستي بر آتش جنگ داشتهاند، محدود به خرابشدن روي سر يمنيهاي فقير و مظلوم، با تشکيل ائتلافي عريض و طويل بوده است. ممکن است گفته شود که اختلافات تهران با منامه و رياض و ابوظبي زمينه و سابقهاي ديرينه دارد و گناه آن به گردن طرفين است. به فرض هم که چنين باشد، پرسش اين است که اين حد نفرتپراکني و خصومتي که اماراتيها به خرج ميدهند، چه توجيهي و چه تناسبي و چه محملي دارد؟ امارات کيست که به قول المرزوقي، رئيسجمهور سابق تونس، «تمام منطقه (شمال آفريقا) در معرض انتشار ويروس آن قرار گرفته است؛ بهگونهايکه درصدد تخريب ليبي و در کمين تونس و الجزاير و مغرب و موريتاني نشسته است»؟ امارات در چه حد و قوارهاي است که باز هم به قول المرزوقي «با دخالت شرمآور در يمن و ليبي و سومالي، زمينه را براي کودتاهاي خشن فراهم ميکند»؟ اينها که همه ازجمله کشورهاي عربياند و هيچکدام با ابوظبي اختلاف مرزي و ارضي ندارند. مراتب پيشگفته درباره عربستان هم به نحوي صادق است؛ هرچند اين کشور حداقل به اندازه امارات کممعونه نيست و در حد خود، داراي عده و عُده است.
واشنگتن يا با تهران به تفاهم ميرسد که در اين صورت قدرت منطقهاي ايران و طبعا قرارگرفتن ساير کشورهاي منطقه ازجمله امارات و عربستان در ذيل آن را پذيرفته است يا به احتمال کمتر با آن درگير ميشود. دراينصورت اين علفها هستند که زير پاي فيلها له ميشوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.