محمدجواد غلامرضاکاشی:
بازی و عرصه سیاسی
1. در این سالها بیشتر عادت کردهایم که با حکومت حرف بزنیم و وقتی میخواهیم جانبداری یا حتی شماتت کنیم، حکومت را مخاطب قرار میدهیم. این نشان میدهد که درک روشنی از باهمبودن نداریم و نمیدانیم به چه معنا یک «جمع» هستیم. وقتی قرار است در یک واحد سرزمینی با هم باشیم باید از «همبستگی» سخن بگوییم و همبستگی حتی در سطح خُرد هم به ندرت به شکلی بیواسطه ممکن میشود. افراد باید در باهمبودنشان از یک الگو و تصویر پیروی کنند تا به همبستگی برسند. اما در جامعه ما این فرم باهمبودن تابع چه الگو و تصویری است؟ 2. ما در عرصه سیاسی با سه تصویر مواجهیم. نخست، تصویر معبد یا کاخ که در آن فرض این است که جامعه سیاسی در کلیت خود یک معبد است که گاه مذهبی و گاه ملی است. ویژگی این تصویر این است که تفاوتها پشت در معبد دفن شده و همه در معبد یکدل حاضر میشوند. «تصویر معبد» در عرصه سیاسی بسیار مکانمند است و به این اعتبار «مکان» در آن از اهمیت بسیاری برخوردار است. تصویر دوم، الگوی شبانی و چوپانی است. بر اساس این تصویر، مردم برای تداوم حیاتشان نیازمند حرکت هستند اما حرکت به شدت مخاطرهآمیز است و برای رفع این مخاطره نیازمند راهنما هستند. در این الگو، سیاست غایتمند است و آرامنشستن در یک مکان مقدس نیست بلکه راهپیمودن به سوی اهداف پیشرو است. تصویر سوم، میدان خالی بیسقف است. به این معنا که افراد نه به معبد یا کاخ آمدهاند و نه میخواهند طی طریق کنند. آنها فقط میخواهند به شکلی فردی زندگی کنند، اینجا همبستگی دیگر معنا ندارد. به نظر میرسد در یک دهه اخیر، درک ما از دموکراسیخواهی مبتنی بر «تصویر میدان خالی بیسقف» بوده است. 3. در مخیله سیاسی امروز ما استعارههای معبد، کاخ، شبانی و میدان بیسقف ایفای نقش میکنند. تصویرها در عرصه سیاسی ایران با هم جدال میکنند. اما هیچ کدام از تصویرها کاملا محقق نشده است و به نظر میرسد هر قدر میگذرد «تصویر میدان بیسقف» بیشتر قدرت میگیرد. در نتیجه، جامعه هر روز دچار بحرانهای بیشتری میشود و در این فضا، به جمعی نیاز دارد تا به واسطه آن بتواند این بحرانها را پشت سر بگذارد. اما با این حال، مردم قدرت جمعی را در خود نمیبینند. در این فضا است که باید از تصویر تازهای سخن گفت و آن «تصویر فوتبال» است. استعاره فوتبال از دیگر استعارهها بیشتر به فضیلت جامعه سیاسی نزدیک است. در تصویر فوتبال این نکته حائز اهمیت است که «بازیهای باشگاهی» بر «بازیهای ملی» اولویت داشته باشد، چراکه عرصه داخلی عرصه تیم ملی نیست بلکه عرصه باشگاهی است و تیمهای متنوعی دارد. بنابراین، با کثرت تیمها مواجه هستیم نه با یک تیم، و مسئله این است که رابطه بین این نیروهای متکثر به چه صورت باید باشد؟ 4. آنچه تصویر فوتبال را به خطر میاندازد این است که رابطه این تیمهای متکثر تبدیل به بازیهای حقیقت شود، یعنی بازی تو یا من که بر اساس آن راه میانهای نداریم. در تصویر فوتبال، مشروعیت بازی به وجود طرفین است به این معنا که اگر «دیگری» نباشد، وجود ما هم بیمعنا خواهد بود. «بازی» هم در فلسفه هم در روششناسی و معرفتشناسی مدرن از نیمه دوم قرن بیستم اهمیت یافت. اگر تصویرمان را در سیاست با «بازی» و به ویژه فوتبال که موضوع من در این بحث است پیش ببریم، میفهمیم اساسا حیات ما با وجود «دیگری» است که معنا مییابد. 5. اگر «دیگری» به منزله حریف ما همیشه سرشکسته و شکستخورده از میدان بیرون رود ما هم افتخار چندانی نخواهیم داشت؛ به تعبیری، مادامی میدان بازی گرم است که طرف ما نیز قدرتمند باشد. بنابراین ما برای پیشبردن منطق بازی خواهان ضعیفترکردن دیگری نیستیم. «تصویر بازی» چه بخواهیم و چه نخواهیم مستلزم کثرت است. در تصویر بازی آنچه اهمیت دارد «خلق» است. در حالی که تصویرهای قبلی مبتنی بر صورتبندی از پیش تعیینشده بود. بازی منطق حاکم ندارد و این تماشاگر و بازیکن است که در منطق بازی دخالت میکنند. تماشاگر بر حسب داوریاش لحظه به لحظه در میدان حضور دارد. اساسا سیاستی که با «منطق بازی» صورتبندی میشود، بر اساس یک منطق همعرض شکل میگیرد و رابطهشان طولی نیست. 6. اگر فکر میکنیم در موقعیتی قرار گرفتهایم که نمیدانیم به چه معنا «با هم» هستیم و چرا باید همبستگی داشته باشیم «تصویر فوتبال» میتواند راه برونرفت ما از این وضعیت باشد. این تصویر نزدیکترین نسبت را با گوهر حیات سیاسی دارد. آنچه به سیاست حیات میدهد «قدرت» است و در بحث قدرت است که رابطه «من» و «دیگری» برجسته میشود و مباحث اخلاقی به میدان میآید به این معنا که ما باید فارغ از رقابت همدیگر را دوست داشته باشیم. منبع: ایرانآنلاین
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.