گفتوگو با سعيد مدني
جنبش دوم خرداد در برزخ قديم و جديد
شرق: جنبش دوم خرداد سال 76 با گفتمان توسعه سياسي و فرهنگي پا به ميدان گذاشت تا بتواند فضاي سياسي و اجتماعي كشور را دستخوش تحولي بزرگ قرار دهد. اگرچه بخش مهمي از خواست و اراده مردم در تغيير شرايط موجود، برگرفته از نفي وضعيت سياسي و فرهنگي دوران هاشميرفسنجاني بود، اما اجماع بزرگ تحولخواهی در ابعاد ملي شكل گرفت كه از يك سو خواهان نوعي استحاله بود و از سوی دیگر مرزهاي خود را مشخص كرده بود. هنگامي كه اين مطالبه با تفكرات سيدمحمد خاتمي بهعنوان برگزيده مردم همراه شد، توانست نخستين دغدغه كشور در آن برهه را توسعه سياسي معرفي كند؛ امري كه تا پيش از دوم خرداد سال 76 در انزوا بود و با تفكرات هاشمي، توسعه اقتصادي بر توسعه سياسي غلبه داشت. سعيد مدني، پژوهشگر مسائل اجتماعي ايران، باور دارد توسعه سياسي در دوران اصلاحات به نقطه امني نرسيد. او در گفتوگو با «شرق» گفت: «برخي توسعه سياسي را سازوكارهاي دموكراتيك براي كسب قدرت و رشد جامعه مدني ميدانند و برخي ديگر توسعه سياسي را با تقويت حوزه عمومي مرتبط ميدانند. در ديدگاه اخير، افراد فارغ از تفاوتها در حوزه عمومي، درباره مسائل مهم ازجمله سياست گفتوگو ميكنند و از اين راه مطالبات و نظرات خود را به هرم قدرت انتقال ميدهند. نكته ديگر آنكه مفهوم توسعه سياسي به كل جامعه و ساختار كشور مربوط ميشود و لزوما به روابط و سازوكارهاي سياسي محدود نيست؛ بنابراين توسعه سياسي بايد بر اقتصاد، اجتماع و فرهنگ نيز اثرات مشخص داشته باشد. علاوه بر اين، توسعه سياسي زماني رخ ميدهد كه جامعه و نهادهاي مدني شكل گرفته باشند و بتوانند بر شرايط اثرگذار باشند. توسعه سياسي به دليل جامعيت، چندبعدي و كيفيبودن در بالاترين سطح از تغيير اجتماعي قرار دارد؛ يعني انتظار ميرود با توسعه سياسي، تحولات عميقي رخ بدهد. موضوع مهم ديگر، ارتباط بحران و توسعه سياسي است. هرقدر بحران اجتماعي، سياسي، هويتي و... بيشتر گسترش يابد، ضرورت توسعه سياسي بيشتر احساس ميشود. در چنين شرايطي، انتظار ميرود انتخابات به نحو آزادانهاي برگزار يا از ميزان زور و اجبار دولتي كاسته شود». جايگاه توسعه سياسي در دوم خرداد مدني درباره توسعه سياسي و دوم خرداد اظهار كرد: «با چنين مقدمهاي ميتوانيم براي تبیين جايگاه توسعه سياسي در دوم خرداد به اين سؤال پاسخ دهيم که شرايط عيني و ذهني که به دوم خرداد منجر شد، چه بود؟ برخي باور دارند دوم خرداد محصول ذهنيت گروهي از نخبگان بود. آنها تأكيد ميکنند گروهي از نخبگان اصلاحطلب پس از مطالعه در يک مؤسسه تحقيقاتي وابسته به رياستجمهوري دريافتند توسعه سياسي ضرورتي انکارناپذير براي جامعه ايران است و پس از آن با تلاش آنها جنبش اصلاحات محقق شد. به ياد داريم كه در سال 1369 تعدادي از فعالان ملي و مليمذهبي به مرحوم هاشمي نامهاي نوشتند و ضرورت اصلاحات را يادآور شدند، اما اين ايده آنان منجر به تغيير نشد و در نهايت تعدادي از آنها راهي زندان شدند و توسعه اقتدارگراي هاشمي كار خودش را پيش برد. منظور اين است که فقط تصميم و تغيير ذهنيت در نخبگان به تغيير منجر نميشود؛ اگرچه مطمئنا بدون وجود شرايط مناسب ذهني جامعه و نه لزوما نخبگان، حمايت عمومي از تغيير ممکن نيست. در سال 1376 جامعه ايران پس از 20 سال تجربه تحولات پس از انقلاب، به تجديد نظر در نگاه به مسائل مهمي مثل دولت، قدرت، روحانيت و تغيير پرداخت. براي همين به لحاظ ذهني آماده پذيرش دعوت به تغيير بود. از زاويهاي ديگر، وقوع دوم خرداد محصول شرايط ذهني نيز بود؛ نتايج هشت سال رياستجمهوري هاشمي و مسائلي مانند سهم بالاي جمعيت جوان از کل جمعيت، افزايش تعداد دانشجويان و افزايش نابرابری، تمايل به تغيير را تقويت كرده بود. همين عوامل دستبهدست هم دادند تا جنبش دوم خرداد شكل بگيرد. به نظر من شرايط عيني و ذهني هر دو زمينهساز دوم خرداد و تمايل عمومي به توسعه سياسي بود». ضعفهاي سهگانه اصلاحات مدني افزود: «اصلاحطلبان درک عميقي از اين زمينههاي ذهني و عيني تغيير نداشتند. به همين دليل در عين حال که متولي جنبش اصلاحات شدند، اما سه ضعف مانع از آن شد تا جنبش اصلاحات براي توسعه سياسي را پيش ببرند: نخست آنكه اصلاحطلبان جمعبندي نظري منسجمی درباره توسعه سياسي نداشتند. اصلاحطلبان اهميت لازم را به حوزه عمومي و جامعه مدني نميدادند و تبیين روشني از پروژه توسعه سياسي و حوزه عمومي نداشتند. همواره ميان آنها این اختلافنظر وجود داشت كه جامعه مدني و حوزه عمومي تهديد است يا فرصت. تصور بخشي از اصلاحطلبان از توسعه سياسي، فراهمکردن شرايط براي بازگشت به قدرت ازدسترفته بود. براي بسياري از آنها مشخص نبود چه چيزي بايد اصلاح شود. به همين دليل آنها تحليل عميقي از جنبش اصلاحات نداشتند. ضعف مهم ديگر جريان اصلاحات در استراتژي بود؛ اين جريان همواره از توضيح سازوکارهاي تحقق توسعه سياسي قاصر بود؛ گويي نميدانستند از چه مسيري بايد به توسعه سياسي دست يافت. اصلاحطلبان همواره تصور ميكردند تمام تغييرات از مسير انتخابات ميگذرد. اگر مواضع آنها را در سالهاي 1376 تا1380 بازخواني كنيد، درمییابید كه ايشان تحقق هر تغييري را فقط در گرو تغيير در قواي اجرا و تقنين ميديدند و اهميت حضور بدنه اجتماعي را ناديده ميگرفتند. همه اين عوامل، همانطور که گفتم، باعث شد آنها در مسير تحقق اهداف اصلاحات به چپ و راست بپيچند. پيشبرد توسعه سياسي هيچ مكانيسم مشخصي نداشت؛ اين سردرگمي آثار منفي بسيار به جا گذاشت. ضعف سوم سازمان و تشکيلات بود. براي اصلاحطلبان مشخص نبود كه براي پيشبرد توسعه سياسي بايد جبهه داشت يا حزب؟ آنها نميدانستند چگونه بدنه اجتماعي را براي پيشبرد اصلاحات بسيج کنند. روشن نبود چگونه بايد بدنه اجتماعي را شكل بدهند. فعالان اصلاحطلب يا سابقه جدي سياسي -غير از حضور در نظام حاكم- نداشتند، يا اگر پيش از انقلاب فعاليت سياسي داشتند، اغلب اين تجربه را در سازماني عمودي به دست آورده بودند. در نتيجه تصور ميكردند با يك جمع متشکل از نخبگان ميتوانند جنبش اصلاحات را سازمان دهند و فعاليت سازماني داشته باشند. اين ضعفها موجب شد که در پايان دوره دوم رياستجمهوري آقاي خاتمي همچنان هيچ روش روشني براي تداوم توسعه سياسي وجود نداشته باشد؛ چنين شرايطي باعث شد كه آرامآرام بدنه اجتماعي از جريان اصلاحات فاصله بگيرد. شايد مهمترين شاهد آن همراهينكردن بدنه اجتماعي با حركت راديكال تحصن نمايندگان در اعتراض به ردصلاحيتهاي نامزدهاي انتخابات مجلس هفتم بود». مدني در پاسخ به اين پرسش كه آيا چنين سياستهايي باعث شد سرمايه اجتماعي جريان اصلاحات كاهش پيدا كند، گفت: «از اواسط دهه 70 شرايط ذهني و عيني براي تغيير مهيا شد. پيشنياز اين تغيير نيروي اجتماعي بود كه بايد در قالب سازمانهاي سياسي شكل ميگرفت. اگر چنين ميشد، اعتماد عمومي ادامه پيدا ميكرد كه نشد و همانطور كه گفتم وقتي دولت هشتم به پايان رسيد، آن سرمايه اجتماعي بسيار افت کرده بود». شكست اصلاحات در تحقق توسعه سياسي مدني ادامه داد: «برخي توسعه سياسي را يك مفهوم كيفي و برخي ديگر كمي ميدانند. برخي حتي تلاش كردهاند كه با شاخصهايي مفاهيم كيفي مرتبط با توسعه سياسي را اندازهگيري كنند؛ مثلا با اندازهگيري الگوهاي جامعهپذيري، ميزان تقاضا براي شكلگيري احزاب يا دادوستد نيروهاي سياسي با يكديگر توسعه سياسي را اندازه ميگيرند. برخي هم گفتهاند كه آرامش در اقتصاد و سياست و تقسیم کار اجتماعي معيار توسعه سياسي است. وقتي به سال 1384 نگاه ميكنيم، درمييابيم كه هيچيك از اين معيارها تغيير جدي نداشتند. البته دستاوردهاي دولتهاي آقاي خاتمي را انكار نميكنيم؛ مثلا شكلگيري شوراها دستاورد مهمي بود؛ اگرچه ناقص اجرا شد. بههرحال در سال 1384 اگر به دانشگاهها سر ميزديم و اگر با فعالان سياسي و اجتماعي سخن ميگفتيم، متوجه ميشديم كه بازتوليد گفتمان دوره 1376 تا 1384 امكانناپذير نيست. برداشت غالب اين بود كه توسعه سياسي دولت خاتمي با شكست مواجه شده است. توسعه سياسي در دولتهاي هفتم و هشتم به مجموعه كنشهاي سياسي نخبگان تقليل يافت و تأثير آن بر اقتصاد هم قابلتوجه نبود. رويكرد اصلاحات نيز بهجاي دموكراتيزهکردن جامعه و دولت درپي ليبراليزهکردن آن رفت. مدتي پيش آقاي حجاريان گفت كه اصلاحات مرد، زنده باد اصلاحات. ايشان قدري دير اين جمعبندي را مطرح کردند. اين سخن بايد در سال1384 گفته ميشد. اصلاحطلبان بايد بهسرعت به اين نتيجه ميرسيدند كه اشتباهات بسياري در دوران اصلاحات رخ داد. عجيب است که حالا و با وجود چنين نقاط ضعف جدي از آن دوره برخي شعار بازگشت به قبل از سال 1388 را مطرح ميکنند. اين ايدهاي كاملا ارتجاعي و نادرست است. اتفاقا به نظر من تحولات و رويدادهاي سال 1388 به داد اصلاحطلبان رسيد و آنها را از زير بار مصيبت بحران نظري، استراتژي و سازماني خارج کرد. اعتراضات سال 1388 گشايش هويتي براي اصلاحطلبان ايجاد كرد و هويت آنها را بازسازي کرد». تفاوت توسعه سياسي 76 با 98 او در پاسخ به پرسشي ديگر مبنيبر اينكه آيا مطالبه توسعه سياسي از دوم خرداد 1376 تا به امروز در ميان طبقه متوسط تفاوتي داشته يا نه، گفت: «بيشترين تفاوت گفتمان امروز با سال 1376 اين است كه اكنون تلاش براي توسعه سياسي از پايين به بالا جریان دارد. جنبشهاي اصلاحي متکي به بدنه اجتماعي هستند. جنبش دوم خرداد در دوگانه قديم و جديد قرار داشت؛ يعني اصلاحطلبان از يكسو به چارچوبهاي سنتي و قديمي پايبند بودند و تلاش داشتند جنبش اصلاحي را در چارچوب جنبشهاي اجتماعي قديم پيش ببرند، اما از سوي ديگر جامعه مدني و بهويژه جنبش جوانان سعي ميكرد روند را تغيير دهد و از الگوي جنبشهاي اجتماعي جديد، از جمله جنبش سبك زندگي پيروي کند. با مشاهده عكسها و فيلمهاي موجود از آن دوران ميتوان دريافت كه گرايش به سبك زندگي چقدر نفوذ داشت. اصلاحطلبان بعد از دولت آقاي خاتمي نتوانستند خودشان را جمعوجور كنند؛ درحاليکه جنبش جوانان، جنبش معلمان، جنبش دانشجويي و جنبش زنان راه خود را رفتند. اصلاحطلبان سال 88 منفعلانه گفتمان سبزها را پذيرفتند و البته همانطور که گفتم، از آن در جهت بازسازيشان نزد افکار عمومي بهرهمند شدند و البته هزينههايي نيز دادند. جنبش جوانان پيش از 88 باور داشت كه بايد گفتمان جديدي وارد حوزه عمومي و جامعه مدني شود. بنابراین در چارچوب الگوي جنبشهاي اجتماعي جديد بر استقلال، خودابرازي و سبك زندگي تأكيد ميکند و توسعه سياسي را نه به معناي خاص سياسي آن، بلكه در تمام ابعاد، اعم از اقتصادي، فرهنگي و اجتماعي مطالبه ميکند. جنبشهاي جديد دغدغههايي از جنس محيطزيست و رفع خشونت دارند، چنين موضوعاتي در دوران اصلاحات چندان مطرح نبود. جنبشهاي قديم سعي ميكردند كه بهسرعت خود را نهادينه كنند، در صورتي كه جنبشهاي جديد به دنبال نهادينهشدن در ساختار قدرت نبودند؛ بلكه به دنبال تثبيت هويت بودند. آنچه امروز در دانشگاه ميبينيم جنبش اجتماعي جديد است. جوانان در مقطع كنوني خواست محدود را با انرژي نامحدود دنبال ميكنند. البته باز هم ميگويم جنبش اصلاحات لزوما در زمره جنبشهاي اجتماعي قديمي نبود، بهنحويكه اصلاحطلبان تصور ميکردند- و اتفاقا نهادهاي مدني سعي ميکردند آن را در قالب جنبشهاي اجتماعي جديد بازتوليد کنند». آنچه از پس بازخواني توسعه سياسي در دوران اصلاحات و نسبت آن با روزگار كنوني ميتوان به دست آورد اين است كه توسعه سياسي اصلاحات گرچه در بستر زمان همواره ادامه داشت، اما به دلايل عديده، از جمله تغيير گفتمان جنبشهاي جديد اجتماعي، پيگيري توسعه سياسي شكل ديگري به خود گرفته است.
اهميت توسعه سياسي در نگاه رئيس دولت اصلاحات
محمدعلي ابطحي فعال سياسي اصلاحطلب
دوم خرداد با انتخاب يك رئيسجمهور رخ داد. پيش از آن در طول تاريخ هيچگاه از طريق يك امر انتخابي چنين جريان بزرگي به راه نيفتاده بود و از اين حيث رخداد دوم خرداد سال 76 در تاريخ ماندگار است. من دوم خرداد را يك مكتب مدني ميدانم كه مردم توانستند بر اسب قدرت سوار شوند. مردم در مقطع سال 76 احساس ميكردند كه بايد تغييراتي را ايجاد كنند. مردم از ابتداي انقلاب درگير جنگ بودند و سپس دوران سازندگي. آقاي هاشمي براي پيشبرد توسعه سياسي به توسعه سياسي توجهي نداشت و براي او آزاديهاي اجتماعي در حاشيه قرار داشت. طبيعي بود كه اين فشار نهفته در جامعه بروز كند و مردم در پي آزادي باشند و توانستند با دوم خرداد سال 76 به يك دولت مردممحور دست يابند. من به ياد دارم آقاي خاتمي در نخستين سخنراني خود پس از انتخابات رياستجمهوري درباره جامعه مدني سخن گفت و اينكه مردم چگونه ميتوانند محور امور باشند. پس از آن سخنراني، جمعي از نزديكان آقاي هاشمي و اعضاي كارگزاران خدمت آقاي خاتمي رفتند و بهشدت به ايشان انتقاد كردند كه توسعه سياسي مقدم نيست و بايد به توسعه اقتصادي پرداخت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.