اندیشههایی که در جغرافیا نمیگنجد
میرجلالالدین کزازی
به این پرسش پاسخی فراخدامن میتوان داد زیرا پرسشی است که لایههایی چند در آن نهفته است، بسته به اینکه بر کدامین لایه بنیاد کنیم و آن را زمینه و خاستگاه پاسخ بدانیم، پاسخی دیگرگون بدان میتوان داد. من میکوشم که تنها به یک پاسخ بسنده کنم که شاید پاسخی باشد بنیادین و ساختاری و گوهرین (ذاتی) به این پرسش. آن پاسخ این است که سرودههای خیام از دید ساختار اندیشهای و پیامشناختی، سرودههاییاند که بیشتر، نیرانیان (غیرایرانیان) میتوانند با آنها پیوند بگیرند؛ به سخنی دیگر خیام در چارانههای (رباعیات) خویش، به همان سان در چارانههایی که من آنها را چارانههای خیامی مینامم -چارانههایی که بیگمان نمیتوانیم آنها را از خیام بدانیم؛ اما به شیوهی چارانههای خیام سروده شدهاند- اندیشهها و دیدگاههایی را فراپیش دوستاران سخن مینهد که بهراستی دیدگاهها و اندیشههایی است که در جغرافیا نمیگنجد. درست است که این دیدگاهها و اندیشهها ایرانی است؛ اما ژرفا و گسترشی در آنها هست که مرزهای جغرافیایی را در هم میشکند. اگر بخواهم روشنتر و رساتر دراینباره سخن بگویم، میتوانم گفت که هم در چارانههایی کمشمار که میتوانیم کمابیش با استواری آنها را سرودهی خیام بدانیم، هم در چارانههای خیامی پرسشها یا پرسمانهای بزرگ و هموارهی آدمی زمینهی اندیشهای و پیامشناختی است. در این چارانهها سخن از چیستی آدمی است. خیام میکوشد که به این پرسشهای بنیادین که ذهن و اندیشه هر انسان خردمند و روشنرای را به خود در میکشد، پاسخ بدهد که انسان بهراستی چیست؛ چرا به جهان آمده است؛ در جهان چه میبایدش کرد؛ فرجام و سرنوشت او چیست؛ آیا این سرنوشت و فرجام، مرگ و نابودی است؛ اگر چنین است پس راز زیستن او در جهانی که اندکزمانی در آن میماند، چیست؟ این پرسشها، پرسشهایی است که خرد فراگیر انسانی را آماج میگیرد. سخن من در پرسش است. بیگمان اگر اندیشهورز و خردمند ایرانی به این پرسشها پاسخ بدهد، پاسخها بهناچار رنگ و ریختی ایرانی خواهد داشت، زیرا برآمده از فرهنگ و تاریخ و پیشینهی ایرانی است. آنچه من از این سخن میخواهم، پاسخ نیست؛ پرسش است. خیام اندیشمندی است که ساختار اندیشندگی او بر پرسش بنیاد گرفته است. ذهن خیام، ذهنی است پویا، ناآرام، همواره در کار که هیچ پاسخی، به هر پایه ژرف و بنیادین و پایهور، در این ذهن، نمیتواند پاسخ فرجامین باشد. این پاسخهای نغز سنجیدهی اندیشیده، بستر و خاستگاهی میتوانند شد پاسخی دیگر را که میباید اندیشیدهتر و نغزتر و سنجیدهتر باشد. هیچ پاسخی بدانسان بهیکبارگی سنجیده و اندیشیده نیست که بتواند پاسخ فرجامین شمرده بشود و ذهنِ همواره در تب و تاب خیام را خوشنود بدارد؛ به سخنی دیگر، زنجیرهی پرسشها و پاسخها هرگز پایان نمیگیرد. هیچ پرسشی در ذهن و اندیشهی خیام به باور نمیرسد. باور، اندیشهای است که از پویه، از جویه بازمانده است. پرسنده را چنان خوشنود گردانیده است که به آنچه در واپسین پاسخ بهدست آورده است، بسنده میتواند کرد. آنچه از خیام فرزانهای پرسشگر میسازد، آن است که او هرگز به این پاسخ فرجامین نمیرسد. از همینرو است که سرشت و ساختار اندیشهی این دانشور و اندیشمند و شمارگان ایرانی به گونهای است که هرکس در هر جای جهان که به این زمینهها بیندیشد و در آنها به پرسشهایی میرسد، با اندیشهی پرسشگرانه خیام همساز و هماهنگ میتواند بود.
اين متن در پاسخ به اين سؤال ما نگاشته شده است كه چرا حكيم خيام مورد علاقه غيرايرانيان نيز هست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.