سيل ٢٠٠٧ انگليس و سيل ايران
مجيد اقتصادي- پژوهشگر
پس از سيل در استانهاي گلستان، لرستان و خوزستان مطالب زيادي درباره نحوه پيشگيري از وقوع سيل، كمكردن خسارات سيل و همچنين ادارهكردن بحران پس از وقوع سيل منتشر شده است. اين مطالب اغلب همراه با عكس و فيلم از كشورهاي ديگر و بهويژه كشورهاي داراي سيستمهاي پيشرفته مقابله با سيل همراه بوده است. اين نوشتهها در موارد زيادي با اين پيغام همراه بوده كه به طور مثال كشورهاي ديگر در امر جلوگيري و اداره بحران از ما جلوترند و ما عقبمانده هستيم و مقصر اين يا آن مقام يا اداره است و مطالبي از اين دست در فضاي مجازي و حتي در مطبوعات كم نبوده است. در بيشتر اين مقالات و نوشتهها حقايق و اطلاعات بسيار جالب و آموزندهاي وجود دارد؛ اما به نظر نگارنده اين سطور، اين اطلاعات قبل از آنكه موجب مقايسه و كمخودبيني ما بشود، بايد مشوق و محركي باشد برای فراگيري و كسب تجربه از اين حوادث؛ حوادثي كه در داخل كشور اتفاق ميافتند يا ممكن است در ساير كشورها اتفاق افتاده باشند.هدف از اين نوشته يادگيري از تجربيات سيل در كشور انگلستان است.در سال ٢٠٠٧ سيل بزرگي در مناطقي از انگلستان جاري شد كه خسارات و تلفات زيادي به بار آورد (١٣ نفر كشته، تخريب حدود 48 هزار واحد مسكوني و هفت هزار واحد تجاري و خسارت مالي حدود سه ميليارد پوند).ازآنجاكه انگلستان جزء كشورهاي بارانخيز دنيا محسوب ميشود، شايد به نظر عجيب بيايد كه بررسيهاي بهعملآمده پس از اين سيل نشان داده كه سيستم پيشگيري و جلوگيري از سيل در اين كشور اروپايي و از خيلي جهات پيشرفته داراي نواقص اساسي بوده است. كميته بررسي در گزارش نهايي خود پيشنهادهای مهمي را در راستای رفع اين نواقص ارائه كرده كه مطالعه و بررسي آنها ميتواند كمك و راهنماي مهمي در راستای بهينهسازي سيستم جلوگيري و مقابله با خسارات وارده از سيل در كشور ما يا هر كشور ديگري باشد.البته انگلستان هنگام وقوع سيل برنامه و سيستمي برای جلوگيري از آن و همچنين اخطار به شهروندان در معرض سيل داشته است؛ ولي اين سيستم شامل همه انواع مختلف سيل نبوده است. برای روشنشدن مطلب بد نيست اشارهاي به انواع مختلف سيل داشته باشيم.طبق نظر برخي از كارشناسان آب ميتوان سيلها را از نظر منشأ پيدايش به چهار دسته كلي تقسيم كرد:
١- سيلهاي ناشي از طغيان رودخانهها يا river flooding ٢- سيلهاي ناشي از طغيان درياها و ازجمله سونامي يا coastal flooding ٣- سيلهاي ناشي از جريان آبهاي سطحي يا surface water flooding ٤- سيلهاي ناشي از جريان آبهاي زيرزميني يا groundwater flooding البته اين عوامل چهارگانه تأثير مستقيم و متقابلی بر يكديگر دارند و در اغلب موارد تركيبي از آنها در پيدايش سيل نقش بازي ميكنند. به طور مثال ارتفاع آب بالاآمده در رودخانه بر سيستم دفع آبهاي سطحي تأثير منفي ميگذارد و همچنين يك سيستم دفع آبهاي سطحي مؤثر و كارآمد كه آبهاي سطحي را با سرعت به رودخانه تخليه ميكند، ميتواند در تسريع طغيان رودخانه در پاييندست تأثيرگذار باشد؛ ولي معمولا يكي از عوامل نقش عمده و اصلي را در ايجاد سيل برعهده دارد. سؤال اين است كه سيل سال ٢٠٠٧ انگليس از كدام نوع بود و چرا سيستم پيشبيني و اخطار موجود درست كار نكرد؟ميزان بارندگي در سه ماه متوالي مي، ژوئن و جولاي ٢٠٠٧ بسيار زياد و بين 175- 195 درصد بيش از حد متوسط يا معمول بارندگي اين ماهها بوده است.بهاينترتيب بالاترين ميزان بارندگي در اين سه ماه (مجموعا) در تاريخ بارندگي كشور انگليس به ثبت رسيد. بد نيست بدانيم که آمار ثبتشده ميزان بارندگي در انگليس از سال ١٧٧٦ موجود است. عامل اصلي پيدايش سيل اين بار اشباعشدن زمين و ناتواني سيستم دفع آبهاي سطحي بود كه آنهم به علت بارندگي زياد و متداوم اتفاق افتاد. البته رودخانهها نيز بعدا طغيان كردند و موجب خسارات زيادي هم شدند؛ ولي سيل با تجمع آبهاي سطحي در شهرها، حتي شهرهاي دور از رودخانهها شروع شد.اداره هواشناسي وقوع بارندگيهاي شديد را پيشبيني كرده بود؛ ولي ريزش باران، شديدتر و طولانيتر از پيشبيني اتفاق افتاد. نكته اساسي و مهمتر اينكه سيستم اخطار به شهروندان كه براساس ارتفاع آب در رودخانهها و سواحل تنظيم شده بود (موارد ١ و ٢ بالا)، به كار نيفتاد و بسياري از مردم كه در منازل مانده و شاهد بالاآمدن آب و نفوذ آن به داخل منازل خود بودند، هيچ اخطاري مبني بر خطر سيل دريافت نكردند.
هنگامي كه اين شهروندان به ارگان مسئول اعلام اخطار EA) Environmental Agency ) زنگ زده و دليل اعلامنشدن اخطار را ميپرسيدند، جواب ميشنيدند كه ارتفاع آب هنوز به سطح بحراني نرسيده و ديوارها و ابنيه محافظ كناري رودها مانع از سرريز و هجوم آب به داخل شهر خواهند بود و در نتيجه احتياجي به اعلام خطر سيل نيست! كه البته طبق دستورالعمل موجود درست هم بود؛ چون مبناي صدور اخطار بالاآمدن سطح آب در رودها و سواحل بود و نه در شهرها و منازل مردم!از طرف ديگر مقامات محلي اطلاعات لازم درباره ظرفيت سيستم دفع آبهاي سطحي شهرها را نداشتند و مثلا نميدانستند كداميك از خيابانها و محلات زودتر از بقيه دچار آبگرفتگي خواهند شد. ضمنا مسئولي برای اعلام خطر به شهروندان در اينگونه مناطق وجود نداشت. علاوه بر اين نقص بزرگ، اشكالات ديگري هم وجود داشت.در بسياري از مناطق برنامهاي برای هماهنگي گروهها يا ستادهاي مختلف بحران كه در محل حاضر بودند، وجود نداشت و مشخص نبود چه كسي بايد رهبري و هماهنگي را برعهده بگيرد؟آتشنشاني و گارد ساحلي و ارگانهاي ديگر به منظور كمك وارد مناطقي شدند (مثل حريم رودخانهها) كه در حالت عادي مجوز قانوني ورود نداشتند. كار پليس نيز به علت نبود بعضي مجوزهاي قانوني مشكل شده بود. به طور مثال پليس نميتوانست كسي را مجبور به ترك محل كند يا از ورود او به بعضي از مناطق مورد هجوم سيل ممانعت به عمل آورد. البته پليس ميتوانست از ورود وسايل نقليه به مناطق سيلزده ممانعت كند. در اين ميان بخش خصوصي (غيردولتي) نقش بارزي ايفا كرد. برای مثال درحاليكه سيستم لولهكشي آب آشاميدني شهر 350هزارنفره Gloucestershire از كار افتاده بود، كارخانجات توليد آب معدني و ساير نوشيدنيها توانستند آب آشاميدني مردم را تأمين كنند. در مورد غذا، پتو، شمع، چراغ قوه و ... نيز وضع به همين شكل بود. هتلها، مسافرخانهها و اماكن مشابه بهزودي از مردم تخليه شده از منازل آسيبديده پر شد.طبق گزارش ويژه بررسي اثرات سيل تنها حدود 20 هزار از كل 55 هزار بناي آسيبديده بر اثر طغيان رودخانهها بوده و بقيه يعني حدود 35 هزار واحد بر اثر سيلابهاي ايجاد شده توسط آبهاي سطحي آسيب ديدند.تجربه سيل ٢٠٠٧ مسئله تشكيلات و تقسيم مسئوليتهاي مربوط به مديريت سيل در انگلستان را مجددا مطرح كرد. همچنين لزوم توجه بيشتر به سيلهاي نشئتگرفته از آبهاي سطحي از نتايج مهم اين بررسي است.تجربياتي كه انگليسيها از بررسي سيل و در زمينههاي مختلف به دست آوردند و بعضا ميتواند در ايران يا هر كشور ديگري مورد استفاده قرار گيرد، به طور خلاصه به شرح زير است: ١- شناسايي حوزههاي ريسك: طبق بررسيهاي قبلي در انگليس سواحل و محدوده رودها از مناطق اصلي در معرض خطر سيل بودند. اكنون بايد ساير مناطقي كه ظرفيت تخليه سيل را ندارند يا ميتوانند بر اثر بارش طولاني اشباع شده و منشأ سيل شوند نيز شناسايي و بهعنوان حوزه خطر در نظر گرفت. مناطق پست و بدون شيب يا با شيب كم بهويژه در معرض خطر سيل قرار دارند. ٢- هماهنگي و مديريت: لازم است كه هم در سطوح منطقهاي و هم كشوري بهينهسازي در امر پيشبيني، شناسايي و اعلام خطر سيل صورت گيرد. برای مثال اعلام خطر در سطوح مختلف ١، ٢، ٣ يا سبز، زرد، قرمز و مشابه ايجادشده مسئولان اعلام خطر در سطوح محلي و كشوري مشخص شده و به پرسنل آموزش و تمرينات لازم داده شود. ٣- ميزان بارندگي: تغييرات آبوهوايي باعث تغييرات در ميزان بارندگي شده است و امكان بارندگيهاي شديدتر و به تبع آن سيلهاي شديدتر و با تواتر بالاتر افزايش يافته است. از طرف ديگر هدايت مسيلهاي طبيعي به كانالها، ساختمانسازي در محدوده رودها، ازبينبردن جنگلها و پوشش زمين با مصالحي مثل آسفالت و بتون نيز مزيد بر علت شده است. هماكنون در بسياري از كشورها بهويژه در اروپا ضريب اطمينان ويژهاي در محاسبه ميزان بارندگي وارد شده است. (در بعضي كشورها climate factor ناميده شده و ميتواند مثلا بر حسب مورد بين 1.25 - 1.1 باشد). ٤- ابنيه محافظ در مقابل سيل: نيمي از سيلبندهاي حاشيه رودهاي در مسير سيل به زير آب رفتند. اين خود نشانه بارزي است از اينكه محاسبات مربوط به حداكثر ارتفاع آب رودخانهها بايد مورد تجديدنظر قرار گيرد كه در ارتباط مستقيم با مورد ٣ بالا است. ٥- سيستم دفع آبهاي سطحي: شهروندان سيلزده معتقد بودند كه دليل تجمع آب، گرفتگي مجاري دفع آبهاي سطحي به علت عدم لايروبي بوده است. بررسيهاي بعد از سيل نشان داد كه دليل اصلي گرفتگي مجاري، مقدار زياد آب جمع شده و بيش از ظرفيت اين مجاري و همچنين تير و تخته و ساير اشيای حملشده توسط سيل بوده است. علاوه بر لايروبي و نگهداري از سيستم دفع آبهاي سطحي لازم است مسئولان اطلاعات كافي از ظرفيت و نقاط ضعف سيستم داشته و بدانند چه اقداماتي در رفع اين نواقص قبل از سيل قابل اجراست و همچنين چه اقداماتي در مواقع بحران ميتوان انجام داد. ٦- زمينهاي زير ساخت: اکثر و يا تمامي زمينهاي مناسب ساخت در شهرهاي بزرگ ساخته شده و شرکتهاي ساختماني و همچنين مقامات مسئول پيوسته به دنبال پيداکردن زمين قابل ساخت هستند. تضاد بين نياز به ساخت مسكن از يك طرف و خطر ساختوساز در زمينهاي پست و كمشيب از طرف ديگر در اكثر جوامع وجود دارد.
به نظر ميآيد راهحل ميانه در انگليس به اين شكل خواهد بود كه ساختوساز در اين مناطق به طور مشروط مجاز خواهد بود. سازندگان بايد نشان دهند كه ريسك آسيبهاي ناشي از سيل را به حداقل رساندهاند؛ برای مثال با نصب پنجرهها در ارتفاع معين، درهاي بدون منفذ يا ديوارهاي نفوذناپذیر. ٧- كسبوكار، بيمه: شركتهاي بسياري در سيل آسيب ديدند. بسياري از آنها بهويژه شركتهاي كوچك و خانوادگي، نتوانستند دوباره به فعاليت خود بازگردند. تقريبا ٩٠ درصد شركتهاي كوچك فاقد بيمه مناسب جهت پوشش خسارات ناشي از سيل بودند و حتي آنهايي هم كه بيمه داشتند با مشكلات ديگري مواجه شدند؛ ازجمله اينكه مدارك بيمه در سيل از بين رفته بود و اين خود باعث طولانيشدن مراحل دريافت خسارت از بيمه شده بود. كشاورزان نيز از خسارتديدگان بزرگ بودند. در عوض بعضي از فعاليتها رونق گرفت؛ مثلا شركتهاي ساختماني، هتلها، تعميركاران، رستورانهاي ويژه take away. ٨- نيروهاي داوطلب: نيروهاي داوطلب در انگليس در مناطق مختلف به درجات مختلف و بيشتر در زمينه كمكهاي انساني همكاري كردند. فعاليت بعضي از اين نيروها بر اقدامات خارج از كشور متمركز شده است. با هماهنگي قبلي ميتوان از اين نيروها در مواقع ضروري جهت كمك به داخل كشور نيز بهره گرفت. از آنجايي که سدهاي متعددي بر رودخانههاي بزرگ ايران ساخته شده است، ميتوان با اطمينان اظهار کرد مدلهاي هيدرولوژيکي براي حوضه آبگير اين رودخانهها موجود است. بهروزکردن و تنظيم اين مدلها (calibration) از اهميت ويژهاي برخوردار است. آمار واقعي مقادير بارندگي و همچنين ارتفاع آب بهدستآمده از ايستگاههاي اندازهگيري در سيلهاي اخير (observations) اطلاعات ارزشمندي جهت بهروزکردن اين مدلها به دست ميدهد. اين مدلها ابزار بسيار مؤثر و مفيدي جهت پيشبيني سيلهاي آينده خواهند بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.