بررسي نقش احزاب در ۴ دوره قانون اساسی
حزبگریزی از مشروطه تا به امروز
وحيده کريمي: دوران مشروطه با خود قانون اساسيای آورد که نقش احزاب را در تشکيل مجلسي از نمايندگان مردم، وارد فرهنگ سياسي ايران آن زمان کرد. شايد اولين نشانههاي مربوط به شکلگيري تشکلهايي از جنس احزاب در ايران، به اواسط دوره حـکومت نـاصرالدينشاه قاجار بازگردد؛ اما فعاليت شناختهشدن احزاب از اواسط دوره مظفرالدينشاه و همزمان با مشروطه شکل گرفت تا فعاليت اين احزاب، نقشي در شکلگيري اولين مجلس ملي ايران داشته باشد. هرچند دوره کوتاه اولين مجلس شوراي ملي رنگوبوي فعاليت حزبي به خود نگرفت، عمر مجلس اول کمتر از دو سال بود و لياخوف در تابستان سال ۱۲۸۷ مجلس را به توپ بست و استبداد صغير بر ايران مسلط شد، بااينحال دستور کار و مصوبات اين مجلس، گوياي اشتياق نمايندگاني سادهدل براي تبديل مملکتي عقبمانده از دنياي درحالتوسعه به کشوري پيشرفته بود که محقق نشد. در نهايت، استبداد صغير نیز بيش از يک سال دوام نياورد و با ورود مشروطهخواهان به تهران، فرار پادشاه مستبد و مجازات بعضي از رهبران استبداد، مجلس دوم تشکيل شد. در اين ميان، بخش مهمي از آرمانهاي اوليه انقلاب مشروطه از ميان رفت. از اوايل مجلس دوم، دو حزب «دموکرات عاميون» و «اجتماعيون اعتداليون» به وجود آمدند. البته احزاب ديگري نـيز مـثل اتـفاق و ترقي در آن زمان فعال بودند؛ اما نقش مؤثري مانند دو حزب اصلي نداشتند. در مـجلس دوم، بسياري راهحل سياسي کشور را تشکيل احزابي ميدانستند که مواضع خود را صريح بيان و از آن دفاع کنند. بااینحال در اين دوره نيز ساختارهاي حزبي برآمده از فراکسيونهاي مجلس شکل نگرفت. روند معيوب بهنتيجهنرسيدن فعاليت احزاب تا دوران پهلوي اول که طومار همه احزاب را با کودتاي خود برچيد، ادامه داشت. در دوران محمدرضاشاه نیز جز در دوران کوتاهي، همچنان فعاليت حزبي و نقش احزاب در تشکيل پارلمان به شکلي فرمايشي پيش رفت و شاهد رفتارهاي سياسي تأثيرگذار در اين زمينه نبوديم. بعد از انقلاب اسلامي و تدوين قانون اساسي و تأکيد بر نقش احزاب و به رسميت شناختهشدن فعاليت آزاد آنها، روند تشکيل مجلس شوراي اسلامي با رأي مردم و فعاليت احزاب رقم خورد؛ روندي که بعد از 40 سال همچنان با چالش روبهرو است و اگر قانون انتخابات تغيير نکند، نقش احزاب در انتخابات مجلس شکل کليشهاي خود را حفظ خواهد کرد. دکتر نعمت احمدي، استاد تاريخ و حقوق، در گفتوگو با «شرق» با بيان اينکه «تاريخ ايران از زمان مشروطه تا امروز چهار قانون اساسي به خود ديده است»، توضيح داد: در هر چهار قانون اساسي، دل به احزاب بستهايم و احزاب فراگير هم شکل گرفتهاند؛ اما مشکل در حزبستيزي در بخشهايي از جامعه ماست». او ادامه داد: با مشروطه احزاب قدرتمندي شکل گرفتند و اهداف مشروطهخواهان مهار قدرت و ادامه حيات مشروطه بود تا بهاصطلاح با استعمار و حضور غرب و قدرتهاي بينالمللي مقابله و آنها را محدود کنند. از اين طريق، مجلس را تشکيل دادند تا قوانين بگذارند و کارها و تصميمگيريها را با انجمنهاي ايالتي و ولايتي تقسيم کنند و به تمرکز قدرت در مرکز کاهش دهند. اين جريان ادامه داشت تا اينکه محمدعليشاه مجلس را به توپ بست و شرايط دگرگون شد. اين استاد تاريخ سياسي ايران به مرور روند شکلگيري احزاب در ايران پرداخت و گفت: بعد از استبداد صغير و مشروطه دوم، در نهايت بر اثر رخدادهاي مختلف سياسي از سال 1285 تا سوم اسفند 1299، هرجومرج در جامعه ايران حاکم شد و تا زمان رضاشاه ناامني ادامه داشت. رضاشاه نیز به بهانه بازگرداندن امنيت، نمادهاي مشروطه را تکتک از بين برد. او احزاب، روزنامهها، متجددان و روشنفکران را قلعوقمع کرد. او که در ابتدا اطرافش عبدالحسين تيمورتاش، مشيرالدوله پيرنيا و فروغي قرار داشتند، با حذف اين افراد، به سمت استبداد بزرگتري حرکت کرد. احمدي ادامه داد: در شهريور 1320 و با اشغال ايران، يک جريان باز سياسي مانند سيلي خروشان وارد کشور ميشود و احزاب جان ميگيرند و جريان ضداستعماري از سوی روشنفکران مجدد قوت ميگيرد تا مرداد 1332 که چنان ناامنيای حاکم ميشود که مردم امنيت اقتصادي، اجتماعي و قضائي خود را ازدسترفته ميبينند. مرحوم مصدق بسيار تلاش ميکند دخلوخرج را به شکلي متعادل در بودجه قرار دهد؛ اما براي اولينبار ما تحريم نفتي ميشويم و فقط يک کشتي ژاپني از ما نفت ميخريد که حرکت اين کشتي ميان ايران و ژاپن در تاريخ ماندگار شده است. اين حقوقدان با بيان اين جمله که «تا پايان جنگ دوم جهاني اين فضاي ناامني همچنان ادامه دارد» ادامه داد: پس از اتمام جنگ، ارتش بريتانيا و آمريکا طبق توافق با دولت ايران کشور را ترک کردند ولي نيروهاي نظامي ارتش سرخ شوروي، همچنان در ايران باقي ماندند و اگر نقشآفريني قوامالسلطنه با تکيه بر حزب قدرتمند دموکرات خود در مجلس نبود همچنان به اشغال خود ادامه ميدادند. قدرت فعاليت حزبي نمايندگان مجلس را در اين دوره خاص به خوبي ميتوان ديد. قوام با بازي سياسي با شوروي با تکيه بر قدرت خود در مجلس که اکثريت آن را حزب خودش تشکيل داده بودند، موجبات تخليه آذربايجان از نيروهاي شوروي را فراهم ميکند و لايحه نفت شمال با استعفاي دستهجمعي اعضاي حزب قوام ملغي ميشود و سهمخواهي شوروي بيتأثير ميماند. با اين توضيحات ميخواهم تأکيد کنم که احزاب از دوران مشروطه هر زمان توان داشتند با همه قوا در حفظ تماميت ارضي و افزايش قدرت ايران در منطقه تلاش کردهاند اما مشکل حزبگريزبودن نهادهاي قدرت مانع فعاليت آزاد احزاب بوده است. وي در ادامه بررسي روند نقشآفريني احزاب طبق قانون اساسي کشور در طول تاريخ معاصر به دوران محمدرضا شاه پهلوي اشاره کرد و گفت: محمدرضا شاه در دهه 50 با ايجاد حزب رستاخيز عملا فعاليت احزاب مختلف را برنتابيد و با تکحزبي و فرمايشيکردن فعاليت احزاب حتي روزنامهها را هم تعطيل کرد و فردوسي و اميد ايران و سپيد و سياه و ترقي همه تعطيل شدند و فقط اطلاعات و کيهان منتشر ميشدند. احمدي با ورود به دوران بعد از انقلاب اسلامي ايران و تشريح نقش احزاب طبق قانون اساسي ايران ادامه داد: با آغاز به کار جمهوري اسلامي ايران قانون اساسياي که آزادي فعاليت احزاب را به رسميت شناخت، تدوين و تصويب شد و با تکيه بر قانون اساسي حزب جمهوري اسلامي با حضور مقام معظم رهبري و مرحوم بهشتي و ميرحسين موسوي و... نقش مهمي در جامعه داشت و در حادثه ترور هفت تير هم دفتر مرکزي اين حزب مورد حمله تروريستي قرار گرفت که نشان از اهميت فعاليت اين حزب داشت. اما با گذشت زمان کمکم نقش احزاب نيز در ايران بعد از انقلاب رنگ باخت. براي مثال قانون اساسي فعلي آزادي فعاليت احزاب و آزادي راهپيمايي را پذيرفته است اما در عمل با يک قانون عادي همه دستاورد از مشروطه تا امروز براي فعاليت احزاب محدود شده است. ماده 10 قانون فعاليت احزاب هرچه قانونگذار اساسي رشته بود را پنبه کرده است. بنابراين با قانون عادي قانون اساسي را تخصيص زدهايم و يکي از نقاط مهم در قانون اساسي همين پذيرش آزادي اجتماعات، آزادي فعاليت روزنامهها و مواردي از اين دست است که قوانين عادي آن را محدود کردهاند. توسعه سياسي که از زمان مشروطه مدنظر بوده با چهار قانون اساسي تدوينشده همچنان مغفول است و دليل اين امر را هم بايد در حزبگريزي در ايران ديد که شايد بخشي به فعاليت محدود و بياثر خود احزاب بهخصوص در دوران حاضر بازگردد و بخشي به رفتار حاکمان پيش از انقلاب اسلامي ايران. اگر روند فعاليت نه چندان مطلوب احزاب همچنان ادامه داشته باشد، نميتوان اميد داشت احزاب بتوانند در انتخابات پيشرو نقشي ايفا کنند زيرا بيش از آنکه حزب داشته باشيم شاهد فعاليت کلوبهاي خانوادگي در عرصه سياست امروز ايران هستيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.