گفتوگو با امیر محبیان درباره بهنگامی و نابهنگامی تصمیمات سیاسی
اکنون چه باید کرد؟
شرق: فعالان سياسي، تحليلگران و استادان عرصه علوم سياسي و اجتماعي درباب سياستگذاري بهنگام و نابهنگام در ايران، در گفتوگو با «شرق» تاكنون نقطهنظرات مختلفي را مطرح كردهاند. مهمترين نكتهاي كه ميتوان بهعنوان مخرج مشترك اين نظرات بهويژه درباره علت نابهنگامي سياستگذاري در ايران روي آن انگشت گذاشت، « فقدان رابطه علتومعلولي يا ديالكتيكي بين عرصه تصميمسازي و عرصه رخدادهاي اجتماعي است». دكتر امير محبيان، روزنامهنگار و تحليلگر مسائل سياسي و استاد فلسفه غرب معتقد است سياستگذاري بهنگام نياز به نگرشي تحت عنوان «حكمروايي» دارد. نگرشي كه تعامل بين مردم و حكومت و مديريت جامعه و تودههاي مردم را يك تعامل ديالکتيكي و دائم ميبيند. شرايطي كه بايد دائم بين مطالبات مردم و امكان سوءاستفاده از قدرت توسط دولتمردان يك توازن ايجاد شود به گونهاي كه تصور شود دولتمردان منصوبان مردم براي حل مسائل آنها هستند و نه بيشتر. به اعتقاد محبيان عدم تبيين درست اين مسئله باعث ميشود حاكمان بهجاي اينكه مديرانی منصوبي باشند كه باید تأمين منافع مردم را با نگاه عميق در نظر بگيرند، به حاكماني محض تبديل ميشوند. يعني براي بقاي خود هركاري ميكنند. به اعتقاد او از طرفي ديگر اگر معادله را به آنسو بغلتانيم، يعني تودههاي مردم منافع خودشان را تحميل كنند و حكمرانان دريابند كه براي ماندن فقط بايد آنچه را تودهها امروزه ميخواهند، تأمين كنند، خطر پوپوليسم به وجود ميآيد. به اعتقاد محبيان نهادهایي كه ميتوانند اين مسئله را تاحدودي حل كنند، احزاب، نهادهاي مدني، نخبگان و روشنفكران هستند. به اعتقاد او اين نهادها توازني بين مطالبات تودههاي مردم يعني مطالبات روز و درعينحال نيازها و ضرورتهاي آيندهنگرانه آنها برقرار ميكنند و در نتيجه كسي كه ميخواهد حكمروايي كند، از يكسو مدير است و از سويي ديگر منافع درازمدت تودهها را در نظر ميگيرد و آن را قرباني نيازهاي روزشان نميكند.
در سطوح مختلف تصميمسازي از دولت تا مجلس، شوراي نگهبان، مجمع تشخيص مصلحت نظام و سطوح ديگر حاكميتي به نظر ميرسد با يك چالش روبهرو هستيم كه تصميمها در زمان مناسب خود گرفته نميشود و زماني گرفته ميشود كه بحران به وجود آمده و ما تازه ميخواهيم برايش چارهانديشي كنيم كه مثال هم برايش ميتوان زياد زد. در وهله نخست سؤال من از شما اين است كه اصلا شما قبول داريد كه ما با چنين چالشي روبهرو هستيم؟ اگر ما بنا را بر اين بگذاريم كه اين پرسش شما بر اين اساس قرار گرفته كه ما معضلي داريم كه اين معضل باعث شده بين آنچه ميخواهيم و آنچه بايد بشود فاصله زياد ببينيم؛ بايد قبل از اينكه به اين پرسش پاسخ دهيم يك گام به عقب بازگرديم. هر حركتي كه در جامعه رخ ميدهد، چه از سوي حاكميت و چه از سوی مردم و نخبگان بايد قبل از هرچيزي نگرش معطوف به آن حركت مشخص شود. وقتي آن پرسپكتيو يا ديدگاه مشخص شد، ميشود مسئله را ديد. وقتي مسئله را آنچنان كه درست است، مشاهده کرديم، ميتوان پاسخ متناسب با آن هم بيان كرد. وقتي مسئله را درست مطرح نكنيم، طبيعتا پاسخ درست هم نميگيريم. وقتي يك تحليلگر در سطح نخبگان يا توده به مسئله نگاه ميكند، بايد ابتدا جايگاه خودش را مشخص كند. بايد روشن شود که تحليلگر از موضع حكومت به مسئله نگاه ميكند يا از موضع حاكميت يا از موضع مردم يا از موضع حكمراني؟ هركدام از اينها متفاوت است و پاسخهاي متفاوتي خواهد گرفت؛ در واقع گاهي قصد اين است كه پاسخها به مسائل بهگونهاي داده شود كه جايگاه حاكمان محكم شود؛ اما گاه پیش میآید كه جايگاه حاكمان محكم ميشود و البته درعينحال منافع مردم تأمين نميشود؛ بنابراین اين خودش يك مشكل بزرگ است كه نگرشهايي كه به سمت تثبيت حاكميت ميرود، لزوما به تأمين منافع مردم منجر نميشود. نگرش بعدي نگرش حكومتي است. اگر ما جامعه را به دو بخش تقسيم كنيم؛ يعني آنهايي كه بر آنها حكومت ميشود و آنهايي كه حكومت ميكنند. كساني كه نگرش حكومتي دارند فقط بحث تقويت حاكمان را ندارند، بلكه حكومت را بهعنوان يك نهاد حقوقي اصل ميگيرند و میکوشند در قبال زيادهخواهيهاي مردم از منظر خود مسائل را بهگونهاي حل كنند كه مردم به حداقل مطالبات خودشان دست پيدا كنند و حكومت به بالاترين سطح اختيارات يا سلطه دسترسي پيدا كند؛ بنابراین در اين موازنه حكومت را ترجيح ميدهند كه اين حكومت شامل حاكمان ميشود؛ اما درعينحال نهادهاي حقوقي را هم دربر ميگيرد. سومين مورد كساني هستند كه نگرش مردمي دارند، اين نگرش مردمي ممكن است اسمش زيبا باشد؛ اما لزوما ممكن است به نتايج مثبت نرسد. نگرش مردمي اين است که كساني منافع مردم را در نظر ميگيرند بدون اينكه واقعيتهاي حكمراني را هم در نظر بگيرند. اينها ممكن است به دامن پوپوليسم بيفتند تا جايي كه رضايت مردم را به دست ميآورند؛ اما آينده مردم را تأمين نميكنند. چهارمين مورد نگرش حكمروايي است؛ يعني تعامل بين مردم و حكومت و مديريت جامعه و تودههاي مردم را يك تعامل ديالکتيكي و دائم ميبينيد و در اين شرايط شما بايد دائم بين مطالبات مردم و امكان سوءاستفاده از قدرت توسط حاكمان يك توازن ايجاد كنيد، بهگونهاي كه تصور شود حاكمان منصوبان مردم براي حل مسائل آنها هستند و نه بيشتر. اگر ما اين مسئله را درست تبيين نكنيم، حاكمان بهجاي اينكه مديران منصوبي باشند كه تأمين منافع مردم را با نگاه عميق در نظر دارند؛ به حاكمان محض تبديل ميشوند؛ يعني براي بقاي خود هر كاري ميكنند، اما اگر از طرفي ديگر معادله را به آن سو بغلتانيم، يعني تودههاي مردم منافع خودشان را تحميل كنند و حكمرانان دريابند كه براي ماندن فقط بايد آنچه را تودهها امروزه ميخواهند تأمين كنند؛ خطر پوپوليسم وجود دارد. يك نهاد ميتواند اين مسئله را تا حدودي حل كند. آن هم وجود احزاب و نهادهاي مدني، نخبگان و روشنفكران است. اينها توازني بين مطالبات تودههاي مردم يعني مطالبات روز و درعينحال نيازها و ضرورتهاي آيندهنگرانه آنها برقرار ميكنند. نتيجه اين ميشود كه كسي كه ميخواهد حكمروايي كند، از يك سو مدير است، از سويي ديگر منافع تودهها را در نظر ميگيرد؛ اما منافع مردم را قرباني نيازهاي روزشان نميكند و درعينحال هم چنان نگاه دور از مردمي ندارد كه نهايتش اين بشود كه به يك آرمانگرايي محض سقوط کنند و مردم درحاليكه به افقهاي دور نگاه ميکنند، از گرسنگي جان ببازند. به نظر ميرسد ما دقيقا در اين زمينه با چالش روبهرو هستيم. مردم تصور ميكنند حكمروايي به تعبير شما بدل شده به حكمراني محض يعني مردم به اين نتيجه ميرسند كه خواستهها و منافعشان ديده نميشود و حس غبن ميكنند از سويي ديگر حاكمان هم تصور ميكنند در حال حكمروايي هستند و از مطالبات و خواستههاي مردم مطلعاند و براساس آن عمل ميكنند. شما به خلأ احزاب و نهادهاي مدني بهعنوان حلقه واسط در عرصه حكمروايي اشاره كرديد. قطعا اين بحث جديدي نيست و مدتهاست همه از لزوم آن صحبت ميكنند؛ اما به نظر ميرسد اکنون عوارض ناشي از اين خلأ به حد آستانه رسيده و شكاف بين تصور مردم از حاكمان و تصور حاكمان از مردم بسيار زياد شده است. آيا به اين باور داريد؟ يكي از خطراتي كه وجود دارد اين است. وقتي يك انقلاب رخ ميدهد، حاكمان جديدي كه روي كار آمدهاند انسانهايي پاك و برآمده از دل يك مبارزهاند كه تلاش ميكنند در جهت آرمانها، جامعه را به پيش ببرند. اينها انسانهايي هستند كه به خودشان سخت گرفتهاند، اما به مرور تودههايي كه بر اساس يك فضا يا جو در اين مسير آمدهاند درمييابند كه يكسري از اولويتهاي روز را دارند كه اهميتش برايشان به مراتب در زندگي روزانه بيش از آن آرمانهاست. از اينجا يك اتفاق ميافتد و آن اين است كه تئوريسينهاي حكومت، جنبههاي اقتضايي و عملي حكمروايي را در نظر نگيرند و فشار بسياري بر گرده توده مردم آورده و به شكلي از آنها نوعي زهد اجتماعي شديد بخواهند؛ نتيجه آن اين ميشود كه روزبهروز فاصله بين مطالبات مردم و آرمانهايي كه حاكمان ميخواهند، بيشتر میشود. اين يك خطر است. يك مشكل ديگر اين است كه شما در يك مقطعي به همين شكل پيش ميرويد؛ مثلا در همان دهه اول انقلاب بر آرمانها تأكيد زياد ميشد. تودههاي مردم هم به اقتضاي شرايط تحمل ميكردند. به علت جنگ يا بحث امنيت و دفاع از كشور و... اما بعد از اينكه آن فشار از بين ميرود و منطق توجيهي پذيرش آرمان ولو با قربانيشدن نيازهاي روزانه از بين ميرود به نظر ميرسد كه مردم يك احساس كمبود شديد دارند و نياز دارند كه به هر صورت فضا از هر لحاظ برايشان باز شود (و اين حقشان هم هست) اما در اين زمان ناگهان ممكن است اتفاق ديگري بيفتد و آن اينكه مديراني كه وظيفهشان ايجاد نوعي توازن بين آرمانها و نيازهاي ابتدايي مردم بود، كمكم خودشان در ذهنشان آن آرمانها را كنار ميگذارند و براي خودشان نقش جديدي تعريف ميكنند. اين نقش جديد نقش حاكمان جديد است؛ يعني طبقه جديدي براي خودشان تعريف ميكنند. اين همان چيزي است كه ميلوان جيلاس در كتاب طبقه جديد در يوگسلاوي مطرح ميكند؛ يعني حاكمان جديد خودشان را با حاكمان قبل از انقلاب مقايسه ميكنند و ميگويند ما چه تفاوتي داريم؛ ما هم بايد از مواهب حاکميت برخوردار باشيم، بنابراین براي خودشان حقوق جديدي تعريف ميكنند. اين طبقه جديد به مرور از مردم فاصله ميگيرند. آرمانها در ذهنشان شكسته و بيش از اينكه بحث آرمان داشته باشند بحث پراتيك سياسي و اقتصادي دارند. اگر يك دوره تئوري بر عمل غالب بود، در اين دوره عمل بر تئوري غالب ميشود. طبقهاي از مديران به وجود ميآيد كه ارباباني جديد ميشوند و در هر سازمان و ادارهاي اين حق را براي خودشان قائل هستند كه از شرايط جديد براي منافع خودشان بهرهمند شوند؛ چون آرمانها را كنار گذاشتهاند. يا حداقل پوسته يا ظاهری از اين آرمانها را حفظ كرده و باطن آن را كنار گذاشتهاند... بله. اتفاق عجيبي كه ميافتد اين است كه اگر نظارت شديد سيستمي روي اينها نباشد، امكان بروز تخلفات و فساد گسترش پيدا ميكند، مانند مسائلي كه اين روزها شاهدش هستيم؛ يعني اگر در ابتدا ما به دنبال اين بوديم كه حاكميت آرمانها باشد، بعد از يك مدت بعضيها مطرح كردند كه بايد به نيازهاي مردم رسيد، اما چون ساختار درستي پيدا نميكند و كساني كه مديريت قضيه را در دولتها و نيروهاي اجرائي دنبال ميكنند اين آرمان را فراموش كردند و خودشان را مقدم گذاشتند، مردم ميشوند اين پوستهاي كه به نام آن پوسته شروع ميكنند منافع خودشان را تأمين كنند. نتيجه اين ميشود كه ديگر ما دموكراسي نداريم. اگر نظارت و كنترل نباشد، در شکل افراطي آن كليپتوكراسي (نوعي از حكومت كه هدف حاکمان سرقت منابع ملي به سود خودشان است) رخ ميدهد. اينكه هركسي هركجا هست مديريت را به دست بگيرد و بايد هرجور شده بار خودش را ببندد، چون فرصت را محدود ميبيند. اين نتيجهاش ازبينرفتن مرجعيت اخلاقي و تضعيف مرجعيت سياسي است. تفاوت ارزشها به صورت جدي رخ ميدهد؛ يعني اگر كسي كه قبلا سادهزيست و در خدمت مردم بود و اين نوعي از ارزش بود، از اين بهبعد زرنگي معادل اين ميشود كه كسي بتواند از فرصت براي شخص خودش نهايت استفاده را ببرد. ما درگير اين وضعيت هستيم. اين مسائل و مشابه آن باعث شده كه اين سؤال پيش بيايد كه اين چيزي كه امروز با آن مواجهيم، آيا حاصل بروز اشتباهي در جايي است؟ چون شكي حداقل براي من وجود ندارد كه آرمانهاي انقلاب آرمانهاي درستي بود. عدالت و آزادي آرمانهاي بزرگي بود، اما يك مسئله وجود دارد. پيش از تمام اينها، يك شعار ديگر هست كه نبايد از آن عبور كرد. دكتر شريعتي در دهه 50 در آن سخنراني قاسطين، مارقين، ناكسين كه مطرح ميكند، شعار آگاهي، آزادي، عدالت را مطرح ميكند. چرا آگاهي را زودتر ميگذارد؟ چون اگر آگاهي در بين مردم كه صاحبكار اصلي هستند زودتر به وجود نيايد، بعد از يك مدتي به راحتي فريب ميخورند و اتفاقي كه ميافتد ديگر نه آن آزادي، آزادي خواهد بود، نه آن عدالت، عدالت خواهد بود. آزادي ميشود آزادي خاص براي افراد خاص و براي بقيه خير، عدالت ميشود عدالت براي افرادي خاص و براي بقيه خير. بنابراین به نظر ميرسد يكي از جاهايي كه ما دچار مشكل شدهايم و رهبري هم مطرح كردهاند اين است كه ما آگاهي مردم را بايد به شكل جدي دنبال كنيم. مردم بايد به آرمانهايشان آگاه باشند و مطالبهگر. براي اينكه مردم مطالبهگر باشند، بايد مردم ذيحق شمرده شوند. ماجرا اين است كه اين ذيحق شمردهشدن چطور بايد رخ دهد؟ پيرو بحث قبلي، دركي كه سياستمدار از مردم و مردم از سياستمدار دارند، دچار يك شكاف شده است. حكمراني ما به سمت رفته است كه سياستمدار فقط آن صدايي را ميشنود كه دوست دارد بشنود. مثلا ما اجازه اعتراض، راهپيمايي و تجمع صادر ميكنيم اما اگر بخواهيم يك نسبت برگزار كنيم واقعا چند درصد از اينها متعلق به حاميان يك نگاه و چند درصد متعلق به منتقدان است؟ درحاليكه در كشورهاي ديگر اينطور نيست. محدوديتي وجود ندارد و خطكشياي نيست كه چه كساني حق اعتراض دارند و چه كساني ندارند. يا رسانههاي ما تا چه اندازه اين امكان و اجازه را دارند كه صداهاي مختلف را منتشر كنند؟ در اين شرايط است كه سياستمدار دچار نوعي خودفريبي ميشود. چون صداي گروهی خاص را ميشنود يا حداقل بيشتر ميشنود و صداي جريان يا گروهي ديگر را نميشنود و برمبناي همان هم تصميم ميگيرد و سياستگذاري ميكند. بعد نتيجه اين ميشود كه سياست يا تصميم گرفتهشده چون از بنيان دچار اشكال بوده، در عمل هم به شكست و بحران جديدي ميانجامد كه سياستگذار يا سياست مدار دوباره بايد برايش چارهانديشي كند و اين روند ادامه پيدا ميكند. آگاهي شرايطي دارد. تا آن شرايط رخ ندهد آگاهي كاذب است. يكي از مهمترين آنها اين است كه آگاهي بايد برحسب اختيار رخ دهد؛ يعني نبايد بهصورت القا يا حتي كاناليزه باشد. آگاهي تزريقي نيست. فرد بايد در يك فرايند آگاهانه آن را انتخاب كند. دوم اينكه نگاه ما نسبت به آرمانها و ديدگاهها براي رفتن به عمق ضمير ناخودگاه مردم نبايد نگاه انطباقي باشد؛ بايد نگاه تطبيقي باشد. ما ميتوانيم دو نگاه داشته باشيم: اسلام تطبيقي و اسلام انطباقي. اسلام انطباقي اين است كه نگاه مردم را با نگاه موجود به هر قيمت تطبيق دهيم؛ يعني زماني پوزيتيويسم مد بود، زماني ماركسيسم مد بود ما ميگفتيم همه اينها را اسلام هم دارد. اما در نگاه تطبيقي اسلام را در كنار ساير ديدگاههاي هماورد و رقيب قرار ميدهيم تا فرد آگاهانه آن را انتخاب كند. اين وضعيتي بود كه در ابتداي انقلاب براي ما وجود داشت. نسل ما نسلي بود كه مواضع را انتخاب كرد، به او تحميل نشد. ما بين ديدگاههاي گوناگون، اسلام را انتخاب كرديم. حتي بين ديدگاهها و گرايشهاي مختلفي كه داخل اسلام بود گرايش خاصي را انتخاب كرديم. اما اگر اين حق را از فرد بگيريم و صرفا به او القا و تزريق كنيم، او اين آگاهي را بر حسب اختيار نيافته است و صرفا لقلقه زبانش است. آگاهي ضمن اينكه بايد اختيارمند باشد بايد در يك حوزه رقابت ديدگاهي خودش را نشان دهد. به نظر شما درحالحاضر دولتمردان و سياستمداران تا چه اندازه از تكثر آرا در جامعه مطلعاند؟ آيا درك درستي از وضعيت موجود يا شرايطي كه در حال رخدادن است، دارند؟ اثرات روانشناختي قدرت خيلي مهم است، قدرت و ثروت به قول حافظ، آنچنان را آنچنانتر ميكند. قدرت كيش شخصيت فرد را بارور ميكند. قدرت به فرد ابزاري ميدهد كه بتواند آرمانها را بهدرستي پياده كند اما اگر فرد خودساخته نباشد و غلوغش داشته باشد، قدرت امكان بروز آن را ميدهد. براي همين قدرت اگر تحت كنترل و نظارت نباشد خيلي خطرناك است. به دليل اينكه قدرت اولين كاري كه ميكند به فرد جايگاهي ويژه ميدهد كه خودش را با ديگران مقايسه نميكند، بلكه ديگران را با خودش مقايسه ميكند و خودش را به عنوان شاخص حق خواهد دانست؛ بنابراين هيچوقت براي خودش اشتباهي قائل نخواهد شد. هرچه اين قدرت افزونتر شود، اثراتش خطرناكتر ميشود. اينكه ما در دين مييابيم كه قدرت بايد به كساني تعلق بگيرد كه درونشان را ساخته باشند؛ چراكه اين خطر وجود دارد كه نفس انسان تقويت شود. در گذشته برخي فيلسوفان را در اين جايگاه قرار ميدادند كه باز هم درست نبود، اما درعين حال بحث بر اين بود كه فرد از درون آماده باشند. به نظر من آنچه تجربيات ما در سالهاي گذشته نشان ميدهد اين است كه اين سلوک دروني هم كفايت نميكند. «نفس اژدرهاست او كي مرده است/ از غم بيآلتي افسرده است»؛ ميل به قدرتطلبي انسان، ميل به خودحقپنداري انسان، ميل به حذف هر كسي كه جز من ميانديشد، در انسان بسيار قدرتمند است هرچه آن را سركوب كنيم، ضعيف ميشود، اما نميميرد. براي اينكه تحت كنترل قرارش دهيم بايد مكانيسمهاي بيروني داشته باشيم؛ يعني اينكه فرد دريابد بايد هزينههاي زيادي بپردازد. وجود احزاب و شفافيت در جامعه و بالاتر از آن آگاهي مردم بسيار كمك ميكند كه حاكمان از مسير خارج نشوند. اما اينكه چرا مردم از وضع موجود نفع نميبرند و حاكمان محبوب نيستند، به اين بازميگردد كه ما فضا را آنچنان كه بايد شفاف نكرديم. ما بايد به مردم اين حق را بدهيم كه در يك فضاي شفاف از حاكمانشان درستي و صداقت طلب كنند. اما اگر ما از مردم فقط تأييد بخواهيم بعد از يك مدت در ميیابند كه راه رشدشان چاپلوسي است، نه آزادمنشي و حريت، بنابراین نبود آگاهي در جامعه باعث ميشود فضايي ايجاد شود كه حتی اگر همه شرايط را هم داشته باشيم، به نتيجه نرسيم. اينها بحثهاي خوبي است؛ اما اينكه چه ميشود كه در بزنگاه، همه اينها مسدود ميشود. مثلا چه عاملي باعث ميشود كه مردم نتوانند در رسانههايشان از حاكمانشان طلب راستي و درستي كنند؟ آيا تقصير رسانههاست؟ يا عواملي كه به رسانهها اجازه نميدهند همه چيز را مطرح كنند و البته نه با نماد مقابله با آزادي بيان؛ بلكه با عناوين پوششي ديگر اين را مطرح ميكنند. دوم اينكه اصلا آنچه باعث ميشود كه فرد درست در جايگاه درست قرار نگيرد، چيست؟ ساختارها و روندهاي موجود در تأييد ها و حذفها تا چه اندازه در اين مسئله مؤثر است. همه ميدانيم كه عاملي كه ميتواند مانع تمركز قدرت شود، چرخش قدرت است؛ اما ما در بخشي از ساختار سياسي شاهد تمركز قدرت هستيم.
همه كساني كه ميخواهند آزادي و عدالت را از مسير واقعياش خارج كنند، اينقدر عقلشان ميرسد كه يك منطق عامپسند برايش درست كنند. نميآيند بهصراحت مطرح كنند. من باز هم ميخواهم روي استراتژي آگاهي تأكيد كنم. ما آسيب بزرگي داشتيم كه همه به آن آگاه هستيم و آن اين است كه ما براي حل مسائل اجتماعي به كوتاهترين راهحل فكر ميكنيم؛ نه به درستترين راهحل و اين روحيه كمصبروحوصله بودن ما ايرانيها باعث ميشود كه هميشه ميخواهيم بجهيم و بدتر از همه اين است كه روشنفكراني كه وظيفه آگاهيبخشي دارند ، گرفتار اين مسئله ميشوند. روشنفكران ما عمدتا دنبال اين بودند كه عصاي موسايي به دست آورند و با كشف چند راهحل ساده به نتيجه برسند. وقتي به نتيجه نميرسيدند، مأيوس ميشدند و رو به شعرگفتن ميآوردند. مثل اخوانثالث که نهايتا گفت: نادري پيدا نخواهد شد اميد؛ کاشکي اسکندري پيدا شود. در دنيا اگر نتيجه گرفتهاند، سالها كار كردهاند. يك روشنفكر بايد بيشتر كار كند و كمتر متوقع باشد؛ اما ما برعكسيم؛ بنابراین براي ديدگاههاي خود شجاعت خرج نميكنند. منظورتان چيست؟ آيا مقصر فقط روشنفكران هستند؟ يعني آيا اين روشنفكر نبايد مسير يا كانالي براي آگاهيبخشي داشته باشد؟ وقتي صداوسيما در يد يك نگاه و جريان خاص است و اصلا مأموريتش اين است كه يك نگاه كاناليزه را به جامعه ارائه كند، باز هم روشنفكران مقصرند؟ من اصلا اين را قبول ندارم. مشكل ما اين است كه روشنفكران ما هميشه اسب زينشده خواستهاند. خيلي از رهبران انقلاب فاقد هرگونه زمينهاي براي تبليغ ديدگاههاي خودشان بودند. نه رسانه عمومي داشتند، نه نشريات عمومي در دستشان بود. فقط يك منبر در اختيارشان بود. چه منبر روشنفكري، چه حوزوي. بالاخره پس یک منبري داشتهاند. منبر تحت فشار بود. حسينیه ارشاد جاي آزادي نبود. بسيار تحت فشار بود؛ اما آنها به جاي اينكه به كمّيت مخاطبان نگاه كنند، به کيفيت آنها نگاه ميكردند. راهي را بهمرور يافتند كه حركتهاي بسيار بزرگي در جامعه ايجاد كرد. مشكل قضيه اين است كه ما در كوتاهترين مدت ميخواهيم به راحتترين شكل به نتيجه برسيم. درحاليكه همه بايد هزينه بدهند و فداكاري كنند. نميخواهم فقط بگويم كه اين وظيفه روشنفكران اصلاحطلب است، هركسي كه دغدغه دارد؛ چه اصلاحطلب، چه اصولگرا و چه اپوزيسيون، رسانههاي بسيار زيادي در اختيار دارد كه قبلا اصلا این امر متصور نبود. الان خيليها هستند كه از طريق همين فضاي مجازي ديدگاههايشان را گستردهتر از هر رسانه ديگري نشر ميدهند. مشكل روشنفكري ما اصلا اين نيست. مشکل اين است كه روشنفکر ما دنياگرا شده. ميخواهد زندگياش را در شرايط آرام بكند. حاضر به ازخودگذشتگي نيست. ما ديگر شريعتي نداريم. مطهري نداريم. در گذشته شما يك سيدجمال را داشتيد كه دنيا را ميگردد تا بتواند راهي براي اصلاح امور پيدا كند. البته شايد اين فقط مسئله ما نيست. در دنيا و ديگر جوامع هم ديگر امثال انديشمندان و روشنفكران دههها و سدههاي قبل نداريم. اقتضائات همهجا تغيير كرده است. يك نكته وجود دارد. شكل تعامل كمي تغيير كرده يا مراجع و منابع توليد محتوا تغيير كرده است. الان بيش از فرد، فكر مهم است. دنيا بر مبناي جهل نميگردد. ممكن است آرمانهايي كه تعيين ميكند، از نظر ما دنياگرايانه باشد يا نتيجه نهايياش مورد قبول ما نباشد؛ اما مهم اين است كه افرادي هستند كه توليد فكر ميكنند؛ اما الان مرجع فكري در جامعه ما كجاست؟ كجا توليد فكر صورت ميگيرد؟ سطح فكري روشنفكران ما چه اصلاحطلب، چه اصولگرا تا چه حد است؟ مسائلشان مصداقي و كوچك است. اينها انديشهها را نقد نميكنند. درگير برخورد با افراد هستند. نهايتا يك جريان كوچك حاشيهاي در جامعه را نقد میکنند. اما جامعه ما در مقايسه با گذشته جامعه آگاهتري است. به يُمن همين فضاي مجازي امكان نشر ايدهها و اطلاع از آرا و عقايد مختلف بيشازپيش فراهم شده است. آگاهتربودن به معناي عميقتربودن نيست. به دغدغههايش دامن زده شده است؛ اما اينكه ما ميفهميم كه مسائل زيادي داريم، فقط يك مرحله كار است؛ اما اينكه به يك عزم برسيم كه مسائلمان را حل كنيم، يك مسئله ديگر است. من از تودهها انتظار ندارم كه به راهحل برسند. خب تصور كنيد كه هم توده مردم آگاه شدند و هم روشنفكر كارش را خوب انجام داد. خب بعدا چه ميشود؟ اين آگاهي در سطوح قدرت چطور بايد خودش را نشان دهد. ساختار بايد اجازه اين تحرك و جابهجايي را بدهد يا نه؟ قدرت، نيروي مردم است. هركس كه اين نيرو را در اختيار داشته باشد، قدرت را نهايتا به دست خواهد آورد. مدلهاي كنترل كشور و تأثيرگذاري متفاوت است. براي خيلي از فعالان سياسي دغدغه اين است كه در فلان قوه يا نهاد يا وزارتخانه چه كسي بيايد يا برود؛ درحاليكه اين تفكر غلطي است. فرد وقتي در محيط قدرت قرار ميگيرد، اقتضائات آن فضا را دنبال خواهد كرد؛ بنابراین بهراحتي از دست آن جريان خارج خواهد شد. الان در دنياي كنوني يك انسان هوشمند دنبال جابهجاكردن مهرهها نيست، دنبال تحت كنترل گرفتن فضاي بازي است. فضاي بازي فضاي فكري تودههاي مردم است. خيلي از اصحاب قدرت شايد پاسخگوي هيچ سؤالي نباشد اما با يك كليك در فضاي مجازي مجبور به توضيح خواهد شد؛ اين يعني كنترل فضاي ذهني مردم. من معتقدم كه در اين شرايط جديد تحت عنوان فضاي مجازي يك اتفاق جديد در حال رخ دادن است كه هم مثبت است هم منفي. مشكل آن اين است كه آگاهي مبتني بر آن عمق ندارد. يك مورد ديگر در فضاي مجازي، ظهور پديده مديران و صاحبان قدرت اپوزيسيوننشين است. يعني بهجاي اينكه پاسخگو باشد، خودش در نقش طلبكار حاضر ميشود. اين كاري فريبكارانه است. اگر فضا شفاف و مردم مطالبهگر و پيگير باشند به او خواهند گفت كه وظيفه تو طرح مسئله نيست، حل مسئله است. متأسفانه يكي از راههاي فرار به جلو همين است. يعني فرد مطالبات مردم را بيش از خودشان مطرح ميكند، بدون اينكه درنظر بگيرد كه چه كسي بايد آن را اجرا كند. فضاي مجازي بايد توسط نخبگان هدايت شود كه نميشود. يعني وقتي يك فرد مسئول صحبت ميكند، بايد به منطق صحبت او نگاه كني نه احساسي كه در بيانش ميبيني. فضاي مجازي ظرفيت بسيار بالايي دارد كه روشنفكران ما ميتوانند از طريق آن آگاهسازي كنند. بازگرديم به همان سؤال نخست يعني سياستهاي بهنگام و نابهنگام. مثلا شاید درباره FATF بشود مثال زد كه گويا ساختار تصميمسازي دچار يك نوع ناتواني در تصميمگيري درباره آن شده است. ما زمان كمي داريم. مدام به ما مهلت داده ميشود كه در صورت نپيوستن وارد ليست سياه ميشويم. درحالیکه شايد اگر در زمان درست و به جايش ما تصميمهاي درستي ميگرفتيم و سياستهاي درستي در راستاي شفافيت عملكرد پولي بانكي خود اتخاذ ميكرديم، الان اين طور مجبور به تصميمگيري تحت فشار نبودیم يا مواردي ديگر و باز اينكه اين مسئله چقدر به رابطه حكمران و مردم بازميگردد؟ ما ميتوانيم دو كار انجام دهيم. يكي اينكه فكركردن حرفهاي به فرد ياد دهيم يا اينكه خوراك فكري آماده به او دهيم. فريبي كه رخ ميدهد اين است كه مخالفان FATF جنبههايي از آن را كه ممكن است درست هم باشد، برجسته و سعي ميكنند به مردم راهحل مطلوب خودشان را ارائه كنند. به مردم نميگويند كه اين گزينهها هست، شما فكر كنيد كه كدام بهتر است و يك طرف قضيه را نشان ميدهند. موافقان هم همين كار را انجام ميدهند. دو سوي قضيه مردم را ترساندهاند. الان هيچكدام راهحل نشان نميدهند. ما به مردم بايد حق انتخاب بدهيم. نه اينكه ما را انتخاب كنند. اين دو متفاوت است. خيلي از مباحثي كه در حكمراني رخ ميدهد، مباحث كاملا تخصصي است. هيچ كجاي دنيا همهچيز را كف خيابان نميآورند و مردم هم كاري به آن ندارند. مردم ميخواهند كارشان درست انجام شود. اين بيلياقتي مسئولان است كه بابت هر چيزي مردم را به كف خيابان بياورند. مردم براي چه حاكمان را انتخاب كردهاند؟ كه مشكلشان را حل كنند اما حاكمان شدهاند مشكل مردم. وظيفه كساني كه ميخواهند جامعه را آگاه كنند، سياسيكردن جامعه نيست. درحاليكه شما وقتي جامعه را سياسي كنيد، پيشاپيش مردم را به يك قضاوت ميرسانيد؛ بدون اينكه مراحل معقولش را طي كرده باشد. ما دو جور جامعه ميتوانيم ايجاد كنيم. جامعه مبتني بر ترس و توهمات يا جامعه مبتني بر آگاهي. الان مخالفان و موافقان FATF مبتني بر ترس ذهن جامعه را هدايت ميكنند. اين روش آگاهيدادن نيست، اين فريب است. تودههاي مردم ما بعد از انقلاب از نخبهها نخبهتر شدند. مردم ميخواهند زندگي كنند. مردم حكمرانان را براي قدرتراني انتخاب نميكنند بلكه براي حل مسائلشان انتخاب كردهاند اما چون ارزيابياي از آنها صورت نميگيرد، كساني كه بر سرير قدرت مينشينند، بعد از مدتي نقششان را فراموش ميكنند و حالا مردم را به عنوان ابزار ميخواهند. يعني مردم ابزاري ميشوند براي تحكيم قدرت آنها و اين خطرناك است. به نظر من اشكالات در روش و منش ما امروز به اشكال در نگرش بازميگردد. ما جايي در نگرش خطا كرديم كه امروز نتيجهاش را ميبينيم. بايد يك بازنگري بكنيم در موارد زيادي نتايج خوبي داشتهايم اما درعينحال بايد ديد در موارد غلط كجا چه بذر اشتباهي كاشتيم كه يك گياه هرز بهجاي درخت ميوه درآمده است، وگرنه در شأن مردم و انقلاب و آرمانهاي ما نيست كه اين وضعيت اختلاسهاي بزرگ به وجود بيايد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.