|

فصل اول «خاستگاه‌های توتالیتاریسم» منتشر شد

فهم جریان یهودستیزی در تاریخ

گروه اندیشه: هانا آرنت فيلسوفی كاملا شناخته‌شده‌ و حتی محبوب در ايران است. بيشتر آثار مهم او به فارسي ترجمه شده‌اند. او از‌جمله فيلسوفان قرن بيستم بود كه ترجمه‌هاي خوب و قابل اعتمادی از آثارش به فارسی منتشر شد: «انقلاب» و «خشونت» را عزت‌الله فولادوند، «وضع بشر» و «حيات ذهن» را مسعود عليا، «بحران‌هاي جمهوري» را علي معظمي و بخشي از كتاب «خاستگاه‌هاي توتاليتاريسم» را محسن ثلاثي ترجمه كرده‌اند. در میان این آثار و شاید کل آثار آرنت کتاب «عناصر و خاستگاه‌های حاکمیت توتالیتر» حجیم‌ترین و به گمان بسیاری مهم‌ترین اثر اوست که با گذشت هفتاد سال از چاپ نسخه انگلیسی این کتاب هنوز ترجمه کاملی از آن به فارسی در دسترس نیست. پیش‌تر، در کنار ترجمه محسن ثلاثی از فصل سوم در قالب کتابی مستقل با عنوان «توتالیتاریسم»، بخش پایانی فصل دوم نیز با عنوان «افول ملت-دولت و پایان حقوق بشر» با ترجمه جواد گنجی در مجلد دوم کتاب‌های رخداد، «قانون و خشونت»، منتشر شده بود. به‌تازگی مهدی تدینی در نشر ثالث بخش نخست کتاب را با عنوان «یهودی‌ستیزی» منتشر کرده است. مترجم قول ترجمه کل کتاب را داده و گفته با توجه به حجم بالای این فصل‌ها بناست هریک از فصل‌ها به صورت مجلدی جداگانه منتشر شود. آرنت ابتدا این کتاب را به زبان انگلیسی و با عنوان «خاستگاه‌های توتالیتاریسم» می‌نویسد و سپس کتاب را با عنوان «خاستگاه‌های حاکمیت توتالیتر» به زبان مادری‌اش ترجمه می‌کند و در نسخه آلمانی بخش‌هایی از نسخه انگلیسی را اصلاح، تکمیل و خلاصه می‌کند، البته بدون آنکه کلیت کتاب تغییر کرده باشد. تدینی از روی نسخه آلمانی کتاب را ترجمه می‌کند. این کتاب همان‌طور که از عنوانش پیداست، به خاستگاه‌ها و عناصر حاکمیت توتالیتر می‌پردازد و مثال آن را از شکل حکومتی می‌آورد که در رایش سوم و رژیم بلشویکی تجربه شد. آرنت این خاستگاه‌ها را نهفته در افول ملت-دولت و در ظهور آشوب‌زده جامعه توده‌ای مدرن می‌داند. او عناصری را که در این فرایند فروپاشی آزاد می‌شود، در دو بخش نخست کتاب (یهودی‌ستیزی، امپریالیسم) در خاستگاه‌های تاریخی‌شان پیگیری می‌کند و در بخش سوم (توتالیتاریسم) آنها را در شکل تبلوریافته توتالیتر‌شان بررسی می‌کند. قصد او از روایت‌های تاریخ‌گونه‌ای که در دو بخش اول آمده، این نیست که تاریخ همچنان نانوشته یهودی‌ستیزی یا تاریخ جدید امپریالیسم را بنویسد؛ بلکه به دنبال روایت‌هایی است که فقط آنچه را در پایان سرنوشت‌ساز شد، در سیر تحولات برجسته می‌کند و برای تحلیل بخش سوم کتاب اجتناب‌ناپذیر است. به گفته آرنت، نمی‌توان «یهودی‌ستیزی» را با «یهود‌بیزاری» یکی گرفت. او یهودی‌ستیزی را نوعی ایدئولوژی سکولار قرن نوزدهمی می‌داند که تا پیش از سال 1870 ناشناخته بود. در نظر او بیزاری دینی از یهودیان در دشمنی متقابل میان عقاید دینی متخاصم ریشه داشت و باید در نسبت یهودی‌ستیزی با یهودبیزاری مداقه کرد. نه تاریخ یهودی‌ستیزی و نه تاریخ یهود‌بیزاری را نمی‌توان از تاریخ دور و دراز و پیچیده روابط یهودیان و غیریهودیان در شرایط پراکندگی یهودیان جدا کرد. در نظر آرنت، اگرچه سراسر قرن نوزدهم کینه‌توزی‌های ضدیهودی در طبقات باسواد بسیار شایع بود، یهودی‌ستیزی به‌عنوان ایدئولوژی به برخی افراد تکرو غیرعادی و به‌خصوص به گروه‌های افراط‌گرای حاشیه‌ای محدود بود. تحولات سیاسی قرن بیستم قوم یهود را به کوران رخدادها راند. در نظر آرنت، مسئله یهود و یهودی‌ستیزی که تا آن زمان از منظر سیاست جهانی پدیدارهایی کم‌وبیش حاشیه‌ای بود، ناگهان به کاتالیزوری در فرایندی تبدیل شد که ابتدا ظهور جنبش نازی و استقرار ساختار سازمانی رایش سوم را به خود دید - جایی که همه باید اثبات می‌کردند یهودی نیستند - بعد جنگی جهانی با قساوتی بی‌همتا و سرانجام در قلب فرهنگ غربی نسل‌کشی جنایت‌باری را به خود دید که در تاریخ بی‌سابقه بود؛ بنابراین به جای اکتفا به زاری و دادخواهی باید فهمید که ماجرا از چه قرار بوده است. کتاب را می‌توان تلاشی دانست برای فهمیدن آنچه در نگاه اول و حتی در نگاه دوم هم بسیار سهمگین به نظر می‌رسید. البته مراد آرنت از فهمیدن انکار این امر سهمگین و مقایسه آن با وقایع مشابه نیست؛ بلکه فهمیدن یعنی بررسی و حمل آگاهانه باری که در پی رخدادها بر آدم‌ها تحمیل شده، بدون انکار وجود آن. او مواد ضروری برای چنین فهمیدنی را قدری آگاهی از تاریخ یهودیت اروپا در قرن نوزدهم و تکامل یهودی‌ستیزی در موازات آن می‌داند؛ هرچند همین را هم کافی نمی‌داند. از‌این‌رو در فصول پیش‌رو عناصری از تاریخ قرن نوزدهم بررسی می‌شود که به «خاستگاه‌های حاکمیت توتالیتر» برمی‌گردد. البته آرنت در کتاب حاضر، تاریخی جامع از یهودی‌ستیزی ارائه نمی‌دهد و فقط می‌کوشد در فصول این کتاب درآمدی مستقل برای شرحی مفصل‌تر ارائه دهد و آن هم به‌عنوان بخشی اساسی از آنچه می‌توان پیشینه حاکمیت توتالیتر نامید. در مجموع، کتاب هم به لحاظ زمانی و مکانی و هم به لحاظ موضوعی محدود شده است. کتاب تاریخ یهودیان را در اروپای مرکزی و غربی از زمان یهودیان درباری تا ماجرای دریفوس تحلیل می‌کند، تا‌آنجاکه این تاریخ بر زایش یهودی‌ستیزی اثر گذاشت یا از آن تأثیر گرفت. کتاب به بررسی آن دسته از جنبش‌های یهودی‌ستیزانه‌ای می‌پردازد که مبنای کم‌وبیش استواری در واقعیت داشتند: در روابط واقعی میان یهودیان و غیریهودیان، یعنی در نقشی که یهودیان از یک سو در تکامل ملت-دولت‌ و از سوی دیگر در جامعه غیریهود ایفا می‌کردند. در نظر آرنت می‌توان به ظهور احزاب یهود در دهه 1870 و 1880 اشاره کرد؛ یعنی جایی که در آن مبنای واقعی و محدود تضاد منافع و تجربه قابل فهم پشت سر گذاشته شد و راهی در پیش گرفته شد که در نهایت به «راه‌حل نهایی» رسید. به اعتقاد آرنت، از عصر امپریالیسم و در پی آن در دوران جنبش‌ها و حکومت‌های توتالیتر، مسئله یهود یا ایدئولوژی یهودی‌ستیزانه به‌گونه‌ای جداناشدنی با مسائلی گره خورد که دیگر تقریبا هیچ ارتباطی با واقعیت‌های تاریخ مدرن یهود نداشت. او مهم‌ترین دلیل را در این می‌داند که یهودی‌ستیزی از‌این‌پس در خدمت اهدافی دیگر قرار داشت که گرچه تحقق آنها در پایان به بهای جان یهودیان تمام می‌شد؛ اما همه مشکلات مربوط به منافع یهود یا ضد‌یهود را پشت سر می‌گذاشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.