|

گفت‌وگوی بین‌رشته‌ای برای گذر از بحران

زهرا کریمی*

کشورهای مختلف جهان دوره‌های بحرانی بسیاری را پشت ‌سر گذاشته‎اند که گاه بسیار پیچیده‎تر و دشوارتر از مشکلاتی بوده که ایران با آن مواجه است؛ برای نمونه چین در دهه 1970، بعد از فاجعه اقتصادی برنامه «جهش بزرگ رو به جلو» و فاجعه سیاسی «انقلاب فرهنگی»، کشوری عمیقا بی‎ثبات و بحران‎زده بود یا سنگاپور و تایوان در دهه 1960 کشورهایی فقیر و عقب‎مانده بودند. برخی از کشورها با موفقیت دوران سخت را پشت سر گذاشته‌اند و برخی دیگر مدت‎های طولانی هزینه‌های سنگینی را متحمل شده‌اند. بسیاری از کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا پس از بهار عربی نمونه‌های ناموفقی از کنترل بحران به دست می‌دهند. پژوهش‌های علمی در عرصه‎های گوناگون علوم اقتصادی، سیاسی، جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، مدیریت و... گنجینه‎های ارزشمندی هستند که تجارب کشورهای مختلف جهان را بررسی کرده و در تلاش برای یافتن قانونمندی‌های حاکم بر روابط انسانی‌اند. ایران قطعا نیازمند آگاهی از تجارب ناموفق و موفقیت‎آمیز دیگر کشورها است تا در برخورد با دشواری‌ها از آنها درس بگیرد. مرکز تجمع این اطلاعات در دانشگاه‌ها، دانشکده‎ها و گروه‌های آموزشی و پژوهشی است، اما استادان در رشته‌های مختلف عموما مانند جزیره‌های از هم جدا افتاده‌ای هستند که ارتباطی خلاق و علمی میانشان برقرار نیست و برای طرح مشکلات اجتماعی و یافتن راهکارهای مناسب برمبنای تجارب جهانی گرایش چندانی وجود ندارد. در حوزه حکمرانی نیز به ایجاد رابطه با دانشگاه‌ها تمایل چندانی نشان داده نمی‌شود. قوانین و مقررات مربوط به ارتقای رتبه استادان نیز انگیزه‌ای برای دنبال‌کردن مسائل واقعی کشور ایجاد نمی‌کند. نتیجه آنکه گاه‌به‌گاه پیشنهادهایی از سوی استادان و کارشناسان دلسوز ارائه می‎شود که صرفا بخش‌هایی از مشکل را در نظر گرفته‌اند و پیشنهادهای ارائه‌شده از سوی آنها در بسیاری موارد با واقعیت‌های درهم‌تنیده اقتصادی- اجتماعی ناسازگار است؛ برای مثال گروهی از کارشناسان اقتصادی بر ضرورت کوپنی‌شدن کالاهای اساسی، یا دو‌نرخی‌کردن و سهمیه‎بندی‌شدن بنزین تأکید دارند...

هرچند طرح این مسائل با توجه به وضعیت عینی اقتصاد کشور مبنای علمی دارد، با توجه به شرایط خاص اجتماعی و سیاسی کنونی اجرای چنین سیاست‌هایی ممکن است به‌سادگی عملی نباشد؛ به همین دلیل برای ارائه راهکارهای مناسب با توجه به تجارب جهانی، مطالعات بین‎رشته‎ای و بررسی مسائل اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی به‎طور هم‌زمان ضروری است. مناسب است دولت و به‌تبع آن وزارت علوم برای ایجاد فضای بحث و گفت‎وگو میان استادان در رشته‌‌های مختلف علوم انسانی برنامه روشنی تدوین کند و با از‌میان‌بردن نگرانی‌های واقعی یا غیرواقعی استادان در ارتباط با طرح مسائل روز، دانشگا‌ه‌ها را به نهادهایی فعال و زنده برای طرح مشکلات واقعی کشور تبدیل کند. در سال 1389، زمانی‎که سیاست خسارت‌بار پرداخت یارانه نقدی همگانی به اجرا گذاشته شد، از یکی از همکاران که سال‎ها بخش عمومی (بررسی سیاست‌های دولت و عملکرد بودجه) تدریس می‌کرد، پرسیدم آیا حاضر است در یک نشست عمومی این سیاست را بررسی کند؟ او پاسخ داد که نه حاضر نیست، چون در کشور ما هر بحث علمی شکل سیاسی به خود می‌گیرد. پاسخ او به‌طور غیرمستقیم این بود که فضا برای چنین مباحثی چندان امن نیست. شاید به همین دلیل باشد که برخی طرح‌ها برای ترغیب بروز اندیشه‌های خلاق عملا خیلی زود به نشست‎هایی غیرخلاق و تکراری بدل می‎شوند. برای حل مشکلات کنونی کشور باید از همه امکانات بهره جست، اما متأسفانه تاکنون در عمل تلاشی در این زمینه نشده است. ایجاد پیوند میان نظام سیاسی، دستگاه اجرائی و مراکز علمی، ترغیب به طرح مباحث عینی و مشکلات کنونی کشور در دانشگاه‌ها، تشویق به بحث‎های بین‌رشته‎ای و ایجاد تحرک در میان دانشجویان و استادان دانشگاه، گام‌های مهمی در بهره‌گیری از تجارب جهانی در مواجهه با بحران‌ها است، وگرنه کشور در زمینه بهره‎گیری از منابع عظیم دانش انباشته‌شده در دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی ناتوان خواهد بود.
*عضو هیئت‌علمی دانشگاه مازندران

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.