|

نگاهی به کتاب «گزیده نقد فیلم‌های سینمای ایران»

تاریخ‌نگاری از نوع سوم

احمد طالبی‌نژاد

کتاب «گزیده نقد فیلم‌های سینمای ایران» دربرگیرنده مجموعه نقدهایی است که عزیزالله حاجی‌مشهدی طی چهار دهه گذشته نوشته و توسط انتشارات تراشه دانش در چهار جلد منتشر شده است. برای آنان که با نگاه و پیشینه این منتقد و سینمایی‌نویس هم‌نسل نگارنده -البته کمی قدیمی‌تر- آشنایند، نیازی به هیچ توضیحی نیست. اما از آن‌جا که می‌دانم و می‌دانیم او یکی از محجوب‌ترین و به‌ قول ورزشی‌ها بااخلاق‌ترین و بی‌حاشیه‌ترین‌های عرصه ادبیات سینمایی است، باید توضیح داد که آغاز کارش تا آن‌جا که من می‌دانم به عنوان یکی از دستیاران زنده‌یاد نادر ابراهیمی در سریال ماندنی «آتش بدون دود» بود که همراه با کیومرث پوراحمد هم از ابراهیمی آموخته‌اند و هم یار و یاورش بوده‌اند. بعد از انقلاب حاجی‌مشهدی سال‌های سال صفحات فرهنگی و هنری مجله جوانان را می‌گرداند، کارمند رسمی وزارت نیرو بود و ظاهرا بازنشسته شده. یکی دو بار هم جشنواره‌ای با موضوع آب و برق و کلا نیرو برگزار کرد و البته همزمان نقد می‌نوشت و هنوز هم می‌نویسد و یک رقیب جدی هم دارد. شادی حاجی‌مشهدی، دخترش، نیز از نویسندگان پرکار عرصه نقد و نظر سینمایی به ویژه در فضای مجازی است. نکته مهم این است که حاجی‌مشهدی برخلاف اغلب ما نویسندگان سینمایی هرگز داعیه فیلمنامه‌نویسی و فیلمسازی و بازیگری نداشته و به همین قلم‌زدن بی‌مزد اکتفا کرده است و به همین دلیل زیر بار منت هیچ‌ کس نیست. آن‌چه نوشته از دلش برخاسته و حب و بغضی درش دیده نمی‌شود. یک جور صداقت بی‌شیله‌پیله هم در نگاه و هم در رویکردش دیده می‌شود.

جلد یا به تعبیر خودش «دفتر» نخست این مجموعه چهارجلدی، نقدهای او از 1360 تا 70 را در بر می‌گیرد و با نقدی بر مستند بلند «مرثیه گمشده» ساخته خسرو سینایی که می‌دانیم درباره لهستانی‌هایی است که در کوران جنگ جهانی به ایران کوچیدند آغاز می‌شود، و با فیلم‌هایی همچون «بی‌بی چلچله» (كيومرث پوراحمد)، «زیر باران» (سیف‌الله داد) «تیغ و ابریشم» (کیمیایی)، «جدال» (محمدعلی سجادی) و ده‌ها فیلم دیگر که در دهه مورد اشاره ساخته شده‌اند ادامه پیدا می‌کند. دهه پوست‌انداختن و دگردیسی سینمای ایران که از برزخ فیلم‌های جنگی آغاز شد و به فیلم‌های غیرمتعارفی همچون «نار و نی» و «مادر» و... رسید به همین ترتیب دهه به دهه جلو آمده و از بین نوشته‌هایش که نزدیک به هزار عنوان را شامل می‌شوند، مهم‌ترین‌هایش را گزینش کرده و رسیده است به دهه 90 که بیشتر درباره فیلم‌های غیرمتعارف و مستندی که در گروه «هنر و تجربه» به نمایش در‌آمده‌اند و حاجی‌مشهدی و دخترش شادی از نویسندگان اصلی نشریه ماهنامه «هنر و تجربه» هستند. این‌که در شرایط بحرانی نشر، هم مولف و هم ناشر دست به چنین ریسک بزرگی زده و کتاب سترگی منتشر کرده‌اند که قطعا مخاطب انبوه ندارد، قابل ستایش است. آن‌هم با شمارگان هزار نسخه درحالی که این روزها کتاب‌هایی از این دست حداکثر در سیصد تا پانصد نسخه به چاپ می‌رسند. باید یادآور شوم که این نخستین بار نیست كه منتقدی مجموعه نوشته‌هایش را در کتابی منتشر می‌کند؛ اما با این حجم و با این دسته‌بندی مبتنی بر سیر و تحول، کمتر شاهد انتشار مجموعه نوشته‌های یک سینمایی‌نویس بوده‌ایم. اما مهم‌تر این است که تالیف چنین کتابی در واقع یک جور تاریخ سینما هم محسوب می‌شود. چون برای کسانی که امروز و در آینده بخواهند در سینمای چهار دهه اخیر پژوهش و کنکاش کنند، بی‌تردید، این کتاب نیز یکی از منابع متعبر خواهد بود. هرچند می‌شد برای کمال‌بخشیدن به کتاب، مشخصات مختصر فیلم‌ها در پیشانی یا در پایان هر یک از نقدها ذکر شود. هم‌چنان که جای خالی یک مقدمه جامع که توسط کسی غیرمولف نوشته شده باشد هم در کتاب خالی است. با وجود این، بر هر سینمادوستی به ویژه دانشجوی سینما لازم است یک نسخه از کتاب را در کتابخانه‌اش داشته باشد تا در مواقع ضروری، به آن رجوع و حافظه‌اش را تازه کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.