نشست فیلم مستند منیر، ساخته بهمن کیارستمی
شهرت در 80سالگي
در تازهترين برنامه از کانون فيلم خانه سينما، فيلم مستند «منير» ساخته بهمن کيارستمي به نمايش درآمد و سپس نشست پرسش و پاسخ با حضور سازنده اين فيلم برگزار شد.در ابتداي اين جلسه که با همکاري انجمن کارگردانان سينماي مستند و با مشارکت کارگروه نمايش اين انجمن برگزار شد، بهمن کيارستمي در پاسخ به پرسش مصطفي شيري (مجري برنامه) درباره ايده ساخت «منير» گفت: «اين فيلم به منظور نمايش در حاشيه نمايشگاهي از آثار منير فرمانفرماييان که در سال 2014 در موزه گوگنهايم به نمايش درآمد ساخته شد و در طول ماههايي که اين نمايشگاه برگزار ميشد بارها به نمايش گذاشته شد».کيارستمي که در «منير» به برشهايي از زندگي و فعاليتهاي منير فرمانفرماييان، هنرمند فقيد عرصه هنرهاي تجسمي پرداخته، درباره نمايش اين فيلم بدون زيرنويس فارسي گفت: «امروز، نخستين نمايش رسمي اين فيلم به حساب ميآيد و متأسفانه نسخهاي از اين فيلم که زيرنويس فارسي داشته باشد هنوز آماده نشده است».کيارستمي سپس با اشاره به اينکه مستند «منير» حدود پنج سال قبل از درگذشت منير فرمانفرماييان (در فروردينماه گذشته) ساخته شده، گفت: «تصويري که از خانم فرمانفرماييان در اين فيلم ثبت شده نشان ميدهد او آدم بستهاي بود. جلسه اول فيلمبرداري، همان سکانس آغاز فيلم بود که در آن ميگويد اصلا دلش نميخواهد در فيلم حضور داشته باشد و از جلوي دوربين کنار ميرود. متأسفانه ايشان حتي تا آخرين روز تصويربرداري که حدود يکسالونيم طول کشيد هم با حضور در مقابل دوربين راحت نبود و از انجام اين کار سر باز ميزد».وي همچنين درباره تمهيد خود براي ضبط نماهاي اين فيلم گفت: «از آنجا که خانم فرمانفرماييان تمايلي براي حضور در فيلم نداشت، حدود شش ماه فقط صداي ايشان را ضبط کرديم. براي اين کار از خانم فريار جواهريان که دوست قديمياش بود خواهش کرده بودم با ايشان گفتوگو کند».کيارستمي گفت: «اين فيلم درمجموع بيش از 30 جلسه تصويربرداري داشت. ميتوان گفت خانم فرمانفرماييان آدم بدقلقي بود که خيليوقتها قهر ميکرد و از انجام اين کار طفره ميرفت».کيارستمي سپس در پاسخ به پرسش مجري برنامه درباره امکان بازديد از آثار اين هنرمند گفت: «خوشبختانه گالري دائمي آثار او از حدود يکسالونيم پيش در باغ نگارستان تهران آغاز به کار کرده و اين گالري شامل اغلب کارهاي اوست که پيش از اين آنها را وقف دانشگاه تهران کرده بود».وي همچنين با اشاره به شهرت منير فرمانفرماييان در سالهاي بعد از 80 سالگي گفت: «ميتوان گفت او تنها حدود 16 سال بهعنوان يک آرتيست شناخته شده بود و نمايشگاه برگزار ميکرد. البته او خيلي کارهاي فراوان و متنوعي انجام داده بود، اما هنر آينهکاريهايش به دليل ايرانيبودن، موفقتر از ساير کارهايش جلوه کرد».کيارستمي افزود: «در حقيقت بايد اشاره کرد که او همواره در حال توليد آثار هنري بوده؛ از نوشتن يادداشتهاي بصري روزانه گرفته تا ساخت آثاري براي هديهدادن به افراد مختلف. نکته اينجاست که شهرتي که بعد از 80 سالگي به سراغ او آمده بود تأثير چنداني در زندگياش نگذاشته بود. شايد مهمترين تأثير اين اتفاق، تصميم او براي بازگشت به ايران و ادامه همکاري با آينهکارها و گروهي بود که در کنار آنها ميتوانست آثار درخشاني خلق کند. اين در حالي است که او در تمام اين سالها کار کرده بود بدون اينکه ديده شود».وي در ادامه جلسه در پاسخ به پرسش ديگري درباره انتخاب تمرکز فيلم بر زندگي هنري منير فرمانفرماييان گفت: «بههرحال فيلمساختن درباره هنرمندي که فضاي خاص و محدودي را در اختيار سازنده فيلم قرار ميدهد کار آساني نيست. او در همين فيلم ميتوانست هنرمندي باشد که به دليل اتفاقهاي درگير با زندگي شخصياش، خود را يک آدم سياسي معرفي کند، اما اصلا علاقهاي به انجام اين کار نداشت؛ بهعنوانمثال بخشهايي که از حضور ايشان در باغ قديمي و اشاره به همسرش در اين فيلم وجود دارد، تنها به اصرار من انجام شد و خودش تمايلي به صحبت دراينباره نداشت. چنانکه تصور ميکرد فکرکردن به چيزهايي که از دست داده بيهوده است و طبعا نسبت به اين موضوع دافعه داشت».کيارستمي در بخش ديگري از صحبتهاي خود با اشاره به نگراني منير فرمانفرماييان نسبت به شکستهشدن حريم زندگي خصوصياش گفت: «ازدواج نخست منير فرمانفرماييان مهمتر از بعدي بوده و تأثير بيشتري بر زندگي او داشته، اما خود او به همسر بعدياش- که نام خانوادگياش را نيز از او گرفته- علاقه بيشتري داشت و در فيلم طبعا بيشتر علاقه داشت درباره او حرف بزند».وي افزود: «بههرحال پرداختن به تمام جزئيات يک زندگي خصوصي و هنري 90 ساله امکانپذير نيست و تنها کاري که ميتوان انجام داد، پيرويکردن از موضوعهايي است که سوژه خود فيلم، آنها را مطرح ميکند».کيارستمي سپس درباره وجه سفارشي فيلم خود گفت: «البته به نظر ميرسد کلمه «سفارش» از يک بار منفي برخوردار است، اما نکته اينجاست که هر سوژهاي که پيشنهاد ميشود ميتواند يک سفارش باشد».وي افزود: «من به دليل آزادي و راحتي کارکردن در ساخت فيلمهاي سفارشي، همواره از پيشنهاد توليد اينگونه فيلمها استقبال کرده و ميکنم. در چنين شرايطي فيلمساز تعريف خاص خود را از موضوع و همچنين مخاطب فيلم ارائه ميدهد. خصوصا در شکل توليدي خاصي که در کشور ما وجود دارد و تهيهکننده تعريف مشخصي براي هزينههاي توليد فيلم ندارد».کيارستمي افزود: «اين نوع فيلمها که اغلب درباره يک منظور مشخص و براي يک مخاطب خاص ساخته ميشوند، دست من بهعنوان مستندساز را بازتر ميگذارند تا راحتتر و بهتر بتوانم کار خود را ارائه دهم».وي همچنين درباره انجام گفتوگوهاي اين فيلم به زبان انگليسي گفت: «همانطور که گفتم اين فيلم براي نمايش در حاشيه گالري خانم فرمانفرماييان در موزه گوگنهايم ساخته شد و طبعا براي مخاطبان آن، برقراري ارتباط به زبان انگليسي راحتتر بود».کيارستمي سپس در پاسخ به پرسش يکي از تماشاگران حاضر در سالن گفت: «براي تعدادي از هنرمندان ايراني که در اين فيلم حضور دارند، صحبتکردن به زبان انگليسي راحتتر بود و به همين دليل از همه آنها که به نوعي در زندگي هنري منير فرمانفرماييان تأثير گذاشته بودند، خواستيم تا به زبان انگليسي درباره او صحبت کنند».بهمن کيارستمي در بخش ديگري از اين نشست پرسش و پاسخ درباره غيبت کولاژهاي منير فرمانفرييان در فيلم خود گفت: «اين کولاژها به عنوان کار هنري توليد نشدهاند و بيشتر شبيه توليداتي هستند که ايشان از آنها به عنوان يادداشتهاي روزانه خود استفاده ميکرده است».وي افزود: «او چنان که يکي از گفتوگوشوندهها نيز ميگويد، از وقتي هنرمند شد که از مسئوليتِ مراقبت از خانواده رها شد. در حقيقت، خانم فرمانفرماييان تا قبل از آن يک مادر تماموقت بود که فرصت چنداني براي خلق آثار هنري نداشت».کيارستمي افزود: «او از سالها قبل آماده پذيرش مرگ و رفتن بود. به همين دليل همواره در حال چيدن مقدماتي بود که ميدانست در غياب خود به نمايش گذاشته خواهد شد. کمک به راهاندازي «بنياد منير» با همکاري کساني که به آنها اعتماد داشت نيز در همين راستا قرار ميگيرد».وي سپس درباره حساسيتهاي منير فرمانفرماييان نسبت به توليد اين مستند گفت: «او هم مثل کساني که از ديدن و شنيدن تصوير و صداي خود آزردهخاطر ميشوند، از تماشاي اين فيلم ابا داشت و هيچوقت به صورت کامل به تماشاي اين فيلم ننشست. به همين دليل نميتوانم بگويم که فيلم «منير» مورد تأييد خود او بود. در نهايت ميتوان گفت از آنجا که خانم فرمانفرماييان تأييد نهايي فيلم را منوط به نظر دوستان و نزديکان خود ميدانست، نظر آنها را پذيرفت و با فيلمي که درباره خود او ساخته شده بود کنار آمد».بهمن کيارستمي در بخش پاياني اين جلسه در پاسخ به پرسشي درباره تأثير خود از کارهاي زندهياد عباس کيارستمي گفت: «بههرحال هرکس توانايي الگوپذيري از تنها يک بخش از فرد مورد نظر خود را دارد و من در مورد خودم ميتوانم بگويم بسيار تحت تأثير مستندهاي پدرم بوده و هستم».وي سپس تازهترين ساخته خود (مستند «اکسدوس») را اداي دين به فيلم «مشق شب» دانست و افزود: «احتمالا خيلي از کساني که در اينجا حضور دارند نيز از ايشان تأثير گرفتهاند؛ چه رسد به من که در فضاي ذهني نزديک به پدرم بزرگ شده و همهچيز را از ايشان آموختهام».کيارستمي همچنين گفت: «من بيشتر تحتتأثير مستندهاي پدرم و فيلمهايي که در دهه 60 در کانون [پرورش فکري کودکان و نوجوانان] ساخت هستم. فيلمهاي شاخصي که به نظرم جايشان در سينماي امروز ايران خالي است و دلم ميخواهد به آنها بپردازم».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.