|

۶۶ سال پيش در چنين روزي رخ داد

سلب مصونيت پارلماني از مظفر بقايي به اتهام قتل

66 سال پيش مقارن اين روزها مجلس درگير سلب مصونيت از يكي از اعضای خود بود. مسئله قتل رئيس شهرباني كل و متهم رديف نخست هم يك نماينده مجلس بود؛ مرد مرموز تاريخ سياست ايران، مظفر بقايي كرماني. عبدالعلي لطفي، وزير دادگستري وقت، روز ۲۴ ارديبهشت 32 در نامه‌اي به مجلس اطلاع داد که دكتر مظفر بقايي به معاونت در قتل افشارطوس متهم است و دلايلي براي اين اتهام وجود دارد، بنابراين تقاضا کرد مصونيت پارلماني او لغو شود. سرلشکر زاهدي را نيز يکي از نمايندگان به مجلس آورد و او به اين عنوان که امنيت جاني ندارد، بست نشست. دوم ارديبهشت 32 سرتيپ افشار‌طوس، رئيس شهرباني دولت مصدق ربوده شد. معماي ربايش و قتل او هنوز كه هنوز است يكي از معماهاي تاريخ معاصر است. معروف‌ترين تحليل اين است كه همه‌چيز توطئه مخالفان مصدق براي ضربه‌زدن به او و دولتش بوده است. افشارطوس در اول بهمن ۱۳۳۱ به‌جاي سرتيپ کمال به رياست شهرباني کل کشور منصوب شد. در همين دوره بود که افشارطوس به اتفاق جمعي از افسران طرفدار نهضت ملي، گروهي به نام افسران ملي تشکيل داد که دکتر مظفر بقايي نيز در جلسات اوليه آن شرکت مي‌‏کرد. افشارطوس در آن موقع در خنثي‏‌سازي توطئه‌هاي مخالفان نهضت نقش اساسي ايفا مي‌‏کرد. در ۳۱ فروردين ۱۳۳۲ سرتيپ افشارطوس به نحو مرموزي در کوچه صفي‌عليشاه ناپديد شد. خبر که به مصدق رسيد، به‌سرعت دستور رسيدگي داد. به‌ دنبال صدور دستور نخست‌وزير تلاش‌ها براي يافتن نشاني از رئيس کل شهرباني آغاز شد. بيش از هزار مأمور کل منطقه را محاصره کرده و همه خانه‌ها را بازرسي کردند و مجرب‌ترين مأموران به کار گرفته شدند و جهت کنترل ماشين‌ها هم اقداماتي صورت گرفت اما رئيس شهرباني به طرز اسرارآميزي مفقود شده بود. از طرف دولت مبلغ ۵۰ هزار تومان مژدگاني براي يافتن رئيس شهرباني اعلام شد و به دستور دکتر مصدق، وزير کشور پرونده را شخصا زير نظر گرفت. سرهنگ نادري از اعضاي سازمان افسران ملي، در سمت رياست اداره کارآگاهي، پرونده را به طور ويژه دنبال کرد و همچنين دکتر صديقي با افسران رکن دو ارتش و سرهنگ سررشته که افسري لايق و درستکار بود نيز ديدار کرد و نظر سرهنگ سررشته را جهت پيگيري پرونده پرسيد که او در قبال اختيارات ويژه فراقانوني جهت بازرسي هر محل و بازداشت هر فرد، پيگيري پرونده را پذيرفت و شروع به کار کرد. در نهايت جسد محمود افشارطوس ۶ ارديبهشت ۱۳۳۲ بعد از چند روز بي‌خبري در غار تلو در حوالي لشکرک تهران پيدا شد. مي‌گويند مظفر بقايي در همه دوران پهلوي دوم به اين فكر بود كه بالاخره روزي به نخست‌وزيري برسد. حتي گويا به او وعده داده شده بود که در صورت سقوط دولت مصدق، او از سوي پهلوي دوم به نخست‌وزيري منصوب خواهد شد. از اين جهت بود که بقايي در ماجراي افشارطوس، خطر بزرگي را به جان خريده، به‌عنوان چهره شاخصِ سياسي، شديدا در مظان اتهام قرار گرفته بود و حتي امکان داشت که جان خود را هم در راه اين نقشه شوم از دست بدهد. اولين شواهد و قرائن در اين زمينه، به رابطه مظفر بقايي با حسين خطيبي، متهم رديف‌اول پرونده قتل، برمي‌گردد. درباره خطيبي، توصيفي مختصر و مفيد به روايت يکي از افراد نزديک به بقايي وجود دارد، به‌اين‌صورت که:«شغل پشت پرده خطيبي اين بود که با برادران رشيديان و دربار همکاري مي‌کرد، من به خانه او رفته بودم، خانواده‌اش نمازخوان بودند اما خودش آدم کثيفي بود». گويا همين شخص يعني خطيبي با توجه به روابطش با دربار سلطنت پهلوي، از نفوذ زيادي در ساختار حکومت برخوردار بود: «به محض دستگيري خطيبي تلفن‌ها به کار افتاد... براي جلب رضايت مراجعين، اتاقي در اداره کارآگاهي براي خطيبي درست کردند که از خانه خودش راحت‌تر بود، همه وسایل زندگي حتي مشروبات الکلي هم برايش فراهم کرده بودند... به محض اينکه خطيبي توقيف شد، از صبح تا عصر هر ساعت چهار، پنج نفر از افراد سرشناس با شيريني و گل به ديدن او مي‌رفتند و اداره کارآگاهي مبدل به يک محفل ديدو‌بازديد شده بود». تحقيقات دادگستري مي‌گفت كه حسين خطيبي يار غار مظفر بقايي، افشار‌طوس را به ميكده مادام تامارا مي‌كشاند. سپس او را به خارج تهران برده و به قتل مي‌رسانند. مي‌گويند شرکت‌کنندگان در قتل از مدت‌ها پيش در منزل خطيبي مشغول توطئه‌چيني بودند ولي تصميم به قتل افشار‌طوس در منزل بقايي گرفته شد و سرگرد قرائي آن را اجرا کرد. بقایي بعد از دستگيري در بازجويي گفت اعتراف مي‌کنم که روزي که افشار‌طوس ربوده شد، خطيبي به وي تلفن کرد و اطلاع داد با عده‌اي از افسران به خانه او آمده‌اند که نهار بخورند. بقايي از مجلس به خانه رفت. خطيبي او را ازجريان ربودن افشار‌طوس مطلع کرد و گفت: الان درباره سرنوشتش متزلزل شده‌اند که چه کار کنند و از بقايي خواست چيزي بگويد که افسران دلگرم شوند. بقايي نزد افسران رفت و گفت: برخي معتقدند او بايد مرخص شود و اين براي همه خطر دارد. عده‌اي ديگر گفتند او را زنداني نگه داريد تا وضع روشن شود و اگر خواست فرار کند، او را بکشيد. سپس ادامه داد: «خدا کند بخواهد فرار کند» و به مجلس بازگشت. در تاريخ 12/2/32 فرمانداري نظامي تهران اعلام کرد که بقايي و زاهدي در اين جنايت دست داشته‌اند و وزير دادگستري تقاضاي سلب مصونيت پارلماني بقايي را کرد. زاهدي براي فرار از مجازات، در مجلس متحصن شد و بقايي و علي زهري (نماينده مجلس هفدهم و دوست نزديک بقايي) نيز همين کار را کردند. وابستگان دربار در مجلس مانند شمس قنات‌آبادي براي جلوگيري از دستگيري و محاکمه بقايي با جنجال مانع از سلب مصونيت پارلماني او شدند. در روزهايي که لايحه سلب مصونيت از بقايي مطرح بود، علي زهري دولت مصدق را استيضاح کرد. اين امر سبب شد مصدق از اکثريت هواداران خود بخواهد استعفا دهند و سپس مجلس هفدهم منحل شد. در 25 مرداد 32 بقايي و زهري دستگير شدند و به زندان عشرت‌آباد انتقال يافتند. زهري فرداي آن روز آزاد شد، ولي بقايي تا کودتا و سقوط دولت مصدق در زندان بود. بعدها افراد ديگري كه يا عضو حزب زحمت‌كشان بودند يا از نزديكان بقايي، اشاراتي به نقش بقايي در ماجراي قتل داشته‌اند. مرتضي كاشاني از اعضای حزب زحمت‌كشان (ارتباطي با آيت‌الله كاشاني ندارد) در کتابي با عنوان «خاطرات و اسناد مرتضي کاشاني» نكات جالبي گفته است. اينكه بقايي قبل از اقدام به ربودن افشارطوس از کاشاني خواسته بود در سفر علي زهري به دزفول او را همراهي کند و حتي به او گفته بود: «نمي‌‌خواهم در تهران باشي، چون يک جرياناتي پيش خواهد آمد که مي‌‌‌‌خواهم تو نباشي. برو و از زهري محافظت کن». کاشاني در خاطراتش نقل مي‌‌‌‌کند که در حضور خودِ او شخصي به بقايي تلفن مي‌‌‌‌کند و مي‌‌‌‌گويد: اگر افشارطوس فرار کرد چه کنيم؟ بقايي هم مي‌‌‌‌گويد: چه بهتر! اگر فرار کرد با تير بزنيدش. نکته بعدی، به اين موضوع برمي‌گردد که بنا بر اعترافي که در دهه‌هاي بعد، يکي از اعضاي حزب زحمت‌کشان انجام داد، برخي عناصر اين حزب، از اين توطئه اطلاع داشته‌اند. يکي ديگر از افرادِ حزب زحمت‌كشان گفته بود: «حتي در حزب ما افرادي بودند که براي درگيرشدن، خود را آماده کرده و به‌دنبالِ آن، درصدد نيل به يک منصب مهم بودند». بقایي حتي بعدها مدعي شد يك‌سري اسناد را به صندوق مجلس به امانت داده كه مرتبط با واقعه قتل افشارطوس است و افشاي آن، بي‌گناهي او را اثبات مي‌كند و بسياري از حقايق را عليه دولتِ وقت، آشکار مي‌کند. البته او درخواست کرد که محتويات اين اسناد، بعد از مرگ او افشا شود؛ اما هيچ‌وقت هيچ خبري از اين اسناد نشد. علي زهري، دست راست بقايي بعدا به مناسبتي اِفشا کرد که در گاوصندوق مجلس، بقايي جز يک مشت اوراق عادي چيزي به وديعه نگذاشته بود. مستندات ديگر حاكي از اين است كه رابطه مظفر بقايي و فضل‌الله زاهدي در ماه‌هاي نخست بعد از کودتا نيز به نحو عجيبي تنگاتنگ و دوستانه شده بود، تاآنجاکه بنابر اظهار شخصِ بقايي، قرار بر اين شد که او هر هفته در عصر يکشنبه، به ساختمان نخست‌وزيري برود و در آنجا «شام بخوريم و حرف بزنيم». بقايي نه‌تنها در همان برهه زماني يا چند سالي بعد از آن، بلکه حتي تا پايان عمر خود نيز حاضر نشد براي يک بار هم که شده، صراحتا راجع به رابطه خود با حسين خطيبي و افسران عالي‌رتبه دستگيرشده در اين ماجرا و اينکه چرا متهمان پرونده قتل افشارطوس، در بازجويي‌هاي خود، از او نام برده‌اند، توضيح شفافي ارائه دهد. نکته درخور توجه در‌باره اينکه بقايي در خاطرات خود که توسط حبيب لاجوردي مصاحبه و گردآوري شد، اذعان مي‌‌‌‌کند که از ماجراي قتل افشارطوس چيزي به ياد نمي‌‌آورد! بر فرض محال هم که بقايي در قتل افشارطوس دخالت نداشته است، تقريبا همه جرايد آن زمان به دخالت او در اين قتل اشاره کرده‌اند و وي اگر مقصر نبوده، پس چرا به دفاع از خود نپرداخته و خود را به فراموشي زده است. حاميان مظفر بقايي معتقد بودند قتل افشارطوس توطئه خود مصدق بوده، چراكه افشارطوس به دلايلي موي دماغ مصدق شده بوده و ‌آنها معتقدند اعتراف‌های گرفته‌شده از خطيبي همه براساس شكنجه و غيرواقعي بوده است. خود بقايي ادعا مي‌کرد شخصا در زندان شاهد شلاق‌خوردن خطيبي بوده است و اعترافات بازداشت‌شدگان را تحت فشار و فاقد اعتبار دانست. علي زهري، نماينده مجلس و از نزديکان بقايي، روز ۲۰ تير دولت مصدق را به‌دليل نحوه برخوردش با دستگيرشدگان استيضاح کرد. او و بقايي 10 روز بعد تحصن خود را در مجلس آغاز کردند؛ اما بقايي سرانجام روز ۲۶ مرداد (دو روز پيش از سقوط دولت مصدق) بازداشت و به زندان منتقل شد. او پس از کودتا از اتهامات تبرئه و آزاد شد. برادرزاده حسين خطيبي، دوست نزديك مظفر بقايي، به‌تازگی گفته است: «ربايندگان افشارطوس نظامي نبوده‌اند، در غار تلو فردي عامي و از اهالي به نگهباني از افشارطوس گمارده شده و هم او نيز وي را کشته است، مصدق در نامه‌اي محرمانه از خطيبي خواسته که ماوقع را به گردن شاه بيندازد». او مدعي است كه ابعاد شکنجه خطيبي و دوستانش، بس فراتر از آن است که در برخي منابع آمده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.