|

تاريخ داستان در دهه بيست

از افسانه تا واقعيت

شرق: يك دهه تاريخ داستان‌نويسي معاصر در كتابي با عنوان «معرفي و بررسي آثار داستاني و نمايشي» تاليف بهناز علي‌پورگسكري مورد بررسي قرار گرفته است. اين كتاب كه به دهه 1310 تا 1320 مي‌پردازد، گزارشي توصيفي و تحليلي از دستاوردهاي اثرآفرينان يك دهه از تاريخ داستان‌نويسي معاصر ايران به‌دست داده است. آن‌طور كه در مقدمه مولف آمده است سالشمار زندگي اثرآفرينان و نيز چينش آثار براساس سال پديدآمدن هريك، برمبناي سال شمسي تنظيم‌ شده تا سير تحول مضامين و فرم و ساختار آنها نشان داده شود. در تحليل آثار نيز عوامل اجتماعي و فرهنگي و سياسي در كنار خلاقيت و هنر ادبي و زباني نويسندگان مورد نظر بوده است. اين كتاب، فصل يا به‌تعبيري دفتري است در چارچوب طرح «تطور مضامين داستاني در ادبيات داستاني» كه در گروه ادب معاصر فرهنگستان زبان و ادب فارسي زير نظر استاد احمد سميعي‌گيلاني، مدير اين گروه انجام مي‌گيرد. دفتر نخست اين مجموعه مربوط به سال‌هاي 1250 تا 1300 به‌كوشش حسين مرتضائيان‌آبكنار، نويسنده معاصر در سال 1387 منتشر شد. دفتر دوم كه به سال‌هاي 1300 تا 1310 مي‌پردازد و نيز دفتر اخير مربوط به 1310 تا 1320 را نيز بهناز علي‌پورگسكري تدوين كرده است. اين دفتر چهل‌وشش اثر از رمان و داستان كوتاه و نمايشنامه را بررسي مي‌كند: از «سياحت‌نامه غربِ» سيدمحمدحسن نجفي‌قوچاني و آثاري از محمد مسعود و هدايت و آقا بزرگ علوي و حسينقلي مستعان و محمد قاضي و محمدتقي بهار. از برخي از اين نويسندگان تك‌اثري انتخاب شده و از برخي ديگر چندين اثر آمده است و در اين ميان، صادق هدايت كه به‌تعبيري نخستين نويسنده مدرن ايران نيز هست بيشترين سهم را دارد: «سه قطره خون»، «علويه‌خانم»، «سايه‌روشن»، «مازيار» و «بوف كور»، شاهكار هدايت، آثار منتخب از اين نويسنده‌اند. از سعيد نفيسي «ستارگان سياه» انتخاب شده و از مستعان سه داستان «عروس»، «نوري» و «بهشت روي زمين» آمده است و از محمد قاضي «زارا دختر چوپان» و از بهار «نيرنگ سياه». در هر بخش يك نويسنده به‌اختصار معرفي مي‌شود و فهرستي از آثارش مي‌آيد و خلاصه‌اي از اثر منتخب از او در اين كتاب، تفسيري بر اين اثر و تكه‌اي از خود ‌داستان يا نمايشنامه. زندگينامه كوتاه نويسندگان شامل سال تولد و مرگ و نقاط عطف زندگي او است كه شِمايي از شخصيت و افكار هر نويسنده به‌دست مي‌دهد. براي نمونه در زندگينامه محمد مسعود (1280-1326) آمده است: «محمد مسعود (م. دهاتي)، در خانواده‌اي تنگدست از ابرقوي قم زاده شد. پدرش، ميرزا عبدالله، پيشه‌ور و هوادار نهضت مشروطه بود. مسعود، در سال 1311 به تهران آمد و، در چاپخانه، مشغول به كار شد. وي، در سال 1314 براي تحصيل در رشته روزنامه‌نگاري، با بورس تحصيلي به پاريس سپس به بروكسل رفت تا آنكه، در 1317، بر اثر نشر مقالات تند و اعتراضي در مخالفت با سوسياليسم در روزنامه لاگارتِ بلژيك بورس او را لغو و به تهران احضار شد. مدتي از كار روزنامه‌نگاري منع شد و به تجارت و حق‌العمل‌كاري پرداخت. در سال 1321، امتياز روزنامه مرد امروز را گرفت. در اين روزنامه به سياست‌هاي شوروي و انگليس اعتراض كرد و به افشاي وابستگي حزب توده به مسكو و برخي احزاب سرسپرده لندن پرداخت. و خشم سران را برانگيخت. توده‌اي‌ها او را آنارشيست خواندند... انتشار مقاله‌اي كه، در آن، براي قتل قوام‌السلطنه جايزه تعيين كرده بود جنجال آفريد و باعث شد سه ماه متواري باشد و روزنامه‌اش توقيف شود. اما او انتشارِ مرد امروز را به صورت بولتَني مخفي با مقاله‌هاي آتشين ادامه داد. مسعود با انتشار خبر اهداي پالتو پوستي گران‌قيمت از جانب استالين به اشرف پهلوي خشم دربار را برانگيخت. او در 21 بهمن 1326، در خيابان اكباتان تهران به ضربِ گلوله كشته شد». داستان «تفريحات شب» او درباره معلم جوان تنگدستي است: «داستاني انتقادي-اجتماعي، گزنده و تراژيك كه فساد و سرگرداني جوانان در جامعه شهري را مصور ساخته است. نويسنده با بزرگ‌نمايي فساد و فقر و فاصله طبقاتي و جهل و بيماري به‌شيوه ناتوراليستي، تصاوير رقت‌انگيزي از تحقيرشدگان جامعه را به نمايش مي‌گذارد». از مسعود داستان ديگري نيز به‌نام «در تلاش معاش» ‌آمده است كه در آن نيز «جامعه‌اي انباشته از پليدي و پستي» تصوير شده است. مولف در اين كتاب جدا از ارائه چهره‌هاي اين دهه و بررسي آثار، درونمايه‌هاي مكرر اين دوره را نيز شناسايي مي‌كند كه در نظر او ازجمله «انتقاد از روش‌هاي آموزشي و تربيتي، انتقاد از فساد اجتماعي و سياسي و ميهن‌پرستي افراطي» بوده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.