|

واقعیت‌های جنگ تمام‌عیار نفتی

علیرضا سلطانی . استاد دانشگاه

در هفته‌های اخیر و در شرایطی که فشارها و محدودیت‌های تحریمی علیه صنعت نفت ایران افزایش یافته، هجمه‌های سیاسی علیه آن نیز بالاگرفته است.در اینکه صنعت نفت ایران به دلایل مختلف اقتصادی و فنی آسیب‌پذیر است و این آسیب‌پذیری به کلیت اقتصاد نفتی ایران تسری یافته است، شکی نیست. در این موضوع هم تردیدی نیست که به دلیل نبود تدبیر و سرمایه‌گذاری لازم در ادوار گذشته و مواجهه دائمی این صنعت با چالش‌های خارجی، قدرت مانور آن در عرصه بین‌المللی محدود است. صنعتی که می‌توانست در بیش از یک قرن فعالیت و تجربه، به درخت تنومندی تبدیل شود تا تکیه‌گاه واقعی و پایدار اقتصاد ایران باشد، در نتیجه ناملایمات، بی‌مهری‌ها و سوءاستفاده برخی مسئولان به وضعیتی دچار شده که باید هدف ابتدایی و نخست هجمه‌های سیاسی و اقتصادی قرار گیرد. آنچه این سرنوشت را برای صنعت نفت رقم زده، مدیریت سیاسی آن در طول دهه‌های متمادی است؛ مدیریتی که مانع از توسعه طبیعی و پویای این صنعت و توانمندی مالی، فنی و مدیریتی آن در مواجهه با بحران‌های اقتصادی و سیاسی شده است.‌صنعت نفت ایران در شرایطی درگیر یک جنگ اقتصادی تمام‌عیار شده است که باید دوره پوست‌اندازی و نوسازی خود را برای جبران کاستی‌ها و نابسامانی‌های گذشته و ایجاد زمینه‌ها و فرصت‌های توسعه‌ای کشور به عنوان موتور محرکه اقتصاد ایران در آینده تجربه کند و در تدارک جوان‌سازی خود برای ایفای نقش و رسالتی بزرگ برای توسعه کشور باشد. توانمندی و توسعه این صنعت نیز در گرو تعامل با صنعت جهانی نفت و بهره‌گیری از فرصت‌های اقتصادی، فنی و مدیریتی بین‌المللی است. این مهم نزدیک به یک دهه نه تنها فراهم نشده بلکه در مقابل، صنعت نفت ایران آماج تهدیدها و فشارهای بین‌المللی است. در این شرایط نه تنها صنعت نفت دچار ضعف و کرنش نشده بلکه از همه توان خود برای مقاومت در مقابل فشارها از یک ‌سو و حتی گشایش‌ها بهره برده و جایگاه ایران را در معادلات جهانی نفت حفظ کرده است.واقعیت آن است که جبهه گشوده‌شده در مقابل صنعت نفت ایران، جبهه‌ای اقتصادی یا فنی نیست بلکه جبهه‌ای سیاسی است که جنگیدن در آن برای یک بازیگر اقتصادی مانند نفت بسیار سخت، نفس‌گیر، پرهزینه و سنگین است.

طرف‌های این جنگ برای صنعت نفت نه شرکت‌ها و بنگاه‌های اقتصادی و نفتی، بلکه نهادها و سازمان‌های سیاسی و امنیتی قدرتمندی هستند که با بهره‌گیری از توان اطلاعاتی و رسانه‌ای و استفاده از ابزار تهدید، زور و ارعاب به‌طور مستقیم و غیرمستقیم به جنگ صنعت نفت آمده‌اند. به طور طبیعی طرف مقابل این نبرد باید دستگاه سیاسی و دیپلماسی ایران برای اقدام مقابله‌به‌مثل و خنثی‌کردن تهدیدات و حملات سیاسی باشد، اما واقعیت این است که توان سیاسی داخلی برای مواجهه با تهدیدات سیاسی خارجی در این جنگ، محدود است. گویی تمام تمرکز طرف مقابل در این نبرد از ابتدا بر تخریب و نابودی تأسیسات اقتصادی و صنعتی گذاشته شده است. صنعت نفت در این نبرد نابرابر عملا باید در دو جبهه بجنگد؛ هم جبهه‌ای که قصد تحدید، تضعیف و تخریب آن را دارد تا مهم‌ترین منبع اقتصادی حاکمیت را زمین‌گیر کند و هم جبهه خنثی‌کردن تحریم‌ها. در جبهه نخست دست‌اندرکاران صنعت نفت باید همه توان خود را به‌لحاظ فنی و اقتصادی برای حفظ توانمندی تولید نفت و گاز بگذارند تا در فرایند تأمین نیاز داخلی و همچنین حفظ مشتریان خارجی مشکلی پیش نیاید و در جبهه دوم باید همه توان خود را برای دور‌زدن تحریم‌ها و حفظ و تداوم جریان عرضه نفت ایران در بازارهای جهانی و حفظ مشتریان نفتی به خرج دهند. این مهم نیازمند توسل به انواع شگردها و ترفندهای تجاری و اقتصادی است تا مانع از تحقق سیاست دولت آمریکا مبنی‌بر صفر‌کردن صادرات نفت ایران و به دنبال آن کاهش قدرت مانور سیاسی و اقتصادی ایران در عرصه بین‌المللی شوند. آنانکه که این روزها دم از انتقاد از صنعت نفت و عملکرد آن در جنگ اقتصادی می‌زنند باید به این سؤالات پاسخ دهند که در دوران غیرتحریم و حتی در دوره کوتاه اجرای برجام، چه اقدامی برای تقویت و توانمندی آن انجام دادند؟ آیا غیر از این بود که همه سیاست‌ها و اقداماتی را که دست‌اندرکاران صنعت نفت برای احیای صنعت نفت، بازگردان ایران به بازارهای جهانی نفت و پیوند این صنعت با صنعت جهانی نفت از طریق جلب و جذب شرکت‌های بزرگ خارجی انجام دادند، به بن بست کشاندند و مانع از این شدند تا صنعت نفت از فرصت ایجاد‌شده نفسی تازه کند؟ صنعت نفت در جنگ تمام‌عیار کنونی نیازمند حمایت قاطع سیاسی حاکمیت و جریان‌های سیاسی داخلی است. این حمایت در نگاه نخست، درک واقع‌بینانه شرایط این صنعت، اعتماد به آن و نداشتن انتظارات و توقعات غیرواقعی و دوری از حاشیه‌سازی برای بهره‌برداری‌های اقتصادی و سیاسی است. در سوی دیگر فعال‌شدن جبهه سیاسی و دیپلماسی در عرصه بین‌المللی در تکمیل جبهه نفتی و به موازات آن برای کاهش مخاطرات تحرکات صنعت نفت و ایجاد بسترهای جدید برای عملیات فروش نفت، اهمیت زیادی دارد. در گام سوم باید به صنعت نفت در اصلاح برخی روندهای نادرست عرضه ارزان حامل‌های انرژی و نظام ناکارآمد و ضدتوسعه‌ای تأمین یارانه نقدی که هزینه‌های سنگینی را به این صنعت تحمیل کرده و مانع از پویایی و تحرک آن شده است، کمک کرد. در گام چهارم نیز این صنعت به لحاظ اقتصادی و تأمین منابع توسعه‌ای به‌ویژه از طریق بهره‌مندی از منابع صندوق توسعه ملی حمایت شود تا خلأ بزرگ تأمین منابع مالی اجرای طرح‌های توسعه‌ای خود را حداقل در کوتامدت جبران کند. این صنعت به فرض پایان‌یافتن تحریم‌های اقتصادی، برای ورود به شرایط طبیعی، پایدار و باثبات در یک فرایند زمانی پنج‌ساله حداقل نیازمند 200 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.