به مناسبت روز زنان در رياضيات
رياضي، زن و مرد نميشناسد
عبدالرحمن نجلرحيم . مغزپژوه
در خبر آمده است با قبول پيشنهاد کميته زنان انجمنهاي رياضي ايران، در اتحاديه بينالمللي انجمنهاي رياضي جهان، روز تولد مريم ميرزاخاني، اولين زن برنده جايزه فيلدز (12 مي، 22 ارديبهشت)، روز زنان در رياضي نامگذاري ميشود. البته جايزه فيلدز در رياضي مدتهاست برنده دارد، ولي تا قبل از برندهشدن مريم ميرزاخاني هميشه مردها برنده آن بودند. سؤال مهمي که از نظر مغزپژوهي امروز مطرح ميشود، اين است که چرا تعلق اين جايزه بزرگ در رياضي به يک زن، چون استثنايي بر قاعده ميشود و اهميتي بيشتر از هميشه پيدا ميکند؟ چرا مردهاي برنده جايزه فيلدز اينقدر بر سر زبانها نميافتند و در پيرامون آنها هياهو برپا نميشود؟ اصلا چرا بايد روز جهاني زنان در رياضيات متفاوت از مردان باشد؟ آيا نوع رياضي زنان با مردان فرق ميکند؟ همه اين تفاوت و فاصلهگذاريها از نظر دانش مغزپژوهي امروز مردود است. اين فاصلهگذاريها و تفاوتها از نظامهاي فرهنگي مبتني بر تبعيض و نابرابري جنسيتي حاکم در دنياي مردانه شرق و غرب، حاصل شده و به اين علت است که موفقيت زنها در رياضي، همه را متعجب ميکند، زيرا اين انتظار وجود ندارد که زن نيز بتواند همچون مرد به مدارج عالي از فهم رياضي برسد. اين همان دنيايي است که طبق سنت دوگانهپندار (دوآليستي) خود براي «طبيعت» ماهيتي جداگانه از «فرهنگ» قائل است. بر اين اساس «ذهن» از «تن» و «عقل» از «عاطفه» جدا و برتر شمرده ميشود. در اين ميان، زنان، متعلق به دنياي طبيعي (فرودست) و کاملا منفک از دنياي عقل و خرد و منطق و رياضي (فرادست) مردانه هستند. بديهي است نظام سرمايهداري حاکم نيز سودجويي بر پايه تبعيض و استثمار نيروي انساني خود را بر اين اساس تنظيم کند. اما در شرايط پرتنش امروز که دادخواهي آگاهانه زنان عليه تبعيض جنسيتي ريشهدار، هر روز پرطنينتر ميشود و در اين ميان، زني همچون مريم ميرزاخاني از ايران، بزرگترين جايزه رياضي جهان (فيلدز) را ميبرد، دستگاه تبليغاتي ما چارهاي جز اسطورهسازي از او ندارد. در مقابله با چنين هياهويي است که پدر فرهيخته مريم ميرزاخاني در مراسم فوت دخترش ميگويد: «از مريم اسطوره و بت نسازيد، از مريم الگو بگيريد. او مشتي از خروار است». ولي اين حرف در جهاني مردانه که هنوز متفکرانش رياضي را متعلق به جهان انتزاع (مردانه) و منفک و برتر از جهان بيولوژيک و طبيعت (زنانه) ميدانند، نميتواند مؤثر و راهگشا باشد. جورج ليکاف، زبانشناس، با رويکرد علوم شناختي وابسته به مغزپژوهي امروز، وقتي هر نوع شناخت از جمله رياضي را در پيوند تن، مغز و جامعه معرفي ميکند، مجبور است آن را انقلاب دوم در علوم شناختي بنامد زيرا قبل از آن، طبق تفکر دوگانهپندارانه، اغلب رياضي، منفک از کار مغز و تن و منفصل از بيولوژي و طبيعت و متعلق به عالم ديگري دانسته ميشد. به همين علت است به وقتي کاترين مالابو ميخواهد از سنت مردانه فلسفه مردانه اروپاي قارهاي فاصله بگيرد و طبيعت را از فرهنگ جدا نکند، محور کار فلسفي خود را روي خاصيت انعطافپذيري مغز، به عنوان وسيله مقاومت در برابر تفاوتهاي تبعيضآميز و نابرابريهاي جنسيتي و مايه تغيير آنها قرار ميدهد.نگاهي به سرگذشت و نظرات مريم ميرزاخاني خود نشاندهنده پيوند طبيعت با رياضيات است. برای مثال، او براي توصيف معضلات کشف راهحل رياضي براي اشکال پيچيده هندسي از استعارههاي ملموس تنمدارانه جالبي استفاده ميکند و ميگويد: «مثل اين است که در يک جنگل بزرگ و ترسناک گم شده باشي و راه بيرونرفتي نيابي». او درباره زماني که به راهحل شهودي «يافتم!» ميرسد، چنين ميگويد: «مثل احساس ايستادن در بالاترين نقطه يک تپه و داشتن اشراف به اطراف است». در فرازي ديگر او کار خود را به «راهپيمايي طولاني بدون اينکه خط پايان ديده شود»، تشبيه ميکند. همه اينها ميتواند به نظر ليکاف زبانشناس، استعارههاي شناختي تنـمندانهاي باشند که هستههاي اوليه توليد رياضي در مغز ما را شکل ميدهند. شايد در اين راستا بود که مريم ميرزاخاني آرزو داشت روزي بتواند محاسبات هندسي خود را براي اشکال هندسي پيچيده قشر مغز نيز به کار گيرد. در رابطه پيوند طبيعت با رياضي اگر نخواهيم از نظر جغرافيايي به جاهاي دور برويم و سري به تاريخ خودمان بزنيم، بد نيست به ياد آوريم روز رياضي ملي ما نيز روز بزرگداشت رياضيدان بزرگ، حکيم عمر خيام است که از طريق شعرهاي درخشاني که از او به جا مانده است، ميتوان بهراحتي دريافت او شايد تنها متفکر طبيعتگراي ايراني باشد که اثري از دوگانهپنداري مرسوم اين سرزمين، در تفکرات او يافت نميشود. اين خود تأييدي بر اين مدعاست که رياضي در عاليترين سطوح خود نيز نمايانگر رابطه پيچيده انسان با طبيعت و فرهنگ نشئتگرفته از آن است. نتايج دانش مغزپژوهي امروز به ما يادآور ميشود رياضيات هر چقدر متعالي نيز در مغز ما در طول تجربيات زندگي در پيوند با بدن و محيط زيست ما ساخته و پرداخته ميشود. رياضيات مرزي براي زن و مرد نميشناسد. اما بايد مواظب باشيم اين نکات ظاهرا ساده و بديهي از ضمير آگاه مغز ما نگريزد و تسليم باورها و تعصبات غلط رايج و مسلط زمان خود نشويم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.