|

روايت زندگي پرفرازونشيب خسرو روزبه به بهانه سالگرد اعدامش

مرد امروز: دیشب محمد مسعود کشته شد

شرق: خسرو روزبه يكي از جنجالی‌ترین چهره‌های حزب توده بود که پس از دوران پادشاهي رضاخان فرصت يافت تا فعاليت‌هاي سياسي خود را در چارچوب گروهي و حزبي پيگيري كند. اوج حزب‌گرايي روزبه به عضويت او در حزب توده در سال 1322 مربوط مي‌شود؛ حزبي كه در سال1320 با يك هيئت 53نفره در منزل محسن اسكندري تأسيس و اسكندري به‌عنوان نخستين رهبر اين حزب برگزيده شد. در سال‌های اولیه شکل‌گیری حزب توده، اين حزب با کثرت مراجعه نظامیان چپ‌گرا روبه‌رو شد که حزب تصمیم به تأسیس یک سازمان نظامی مخفی گرفت. آرداشس آوانسیان، به‌عنوان نخستین مسئول سازمان نظامی معرفی شد اما پس از بازگشت کامبخش از باکو، مسئولیت سازمان افسری به او سپرده شد و او به‌همراه عزت‌الله سیامک و خسرو روزبه اداره سازمان افسران حزب توده را برعهده گرفت و روزبه به‌عنوان عضو هیئت اجرائی سازمان نظامی تازه انتخاب شد. در تابستان سال۱۳۲۴ سرهنگ عبدالرضا آذر به اتفاق سرگرد علی‌اکبر اسکندانی که هر دو عضو سازمان افسران حزب توده بودند، تصمیم به قیام مسلحانه علیه رژیم گرفتند و به‌همراه گروهی از هم‌فکرانشان در ترکمن‌صحرا قیام کردند ولی این حرکت که به قیام افسران خراسان شهرت یافت و به‌سرعت سرکوب شد، حساسیت فراوانی برانگیخت. عده‌ای از افسران مبارز به فرمان ستاد ارتش به کرمان تبعید شدند. طرح دستگیری روزبه نیز ریخته شد اما روزبه که در مرخصی یک‌ماهه به سر می‌برد، به‌جای بازگشت به خدمت، مخفی شد و از بازداشت نجات پيدا كرد. حاصل این دوران نگارش کتاب «اطاعت کورکورانه» بود که در افشای مفاسد سران ارتش و همچنین دعوت افسران و درجه‌داران به مبارزه علیه حکومت با نام مستعار «سخر» (سروان خسرو روزبه) منتشر شد. روزبه در سازمان افسران حزب توده سازمان افسران حزب توده یک هیئت دبیران و یک هیئت اجرائی داشت که خسرو روزبه در هيئت دبیران آن عضویت یافت که اعضای آن در زمان بازداشت عبارت بودند از: خسرو روزبه با نام مستعار سعیدی، سرهنگ عزت‌الله سیامک و سرهنگ محمدعلی مبشری که از میان اعضا، خسرو روزبه مسئولیت شاخه اطلاعات نظامی حزب را نیز عهده‌دار بود. در پي قیام افسران خراسان و واقعه آذربایجان، تلفات افسران حزبی در وقایع سال‌های ۱۳۲۴-1325 چنان سنگین بود که در عمل به نظر می‌رسید سازمان افسران توده برای همیشه متلاشی شده است. بعد از این ماجرا عده‌ای که جان سالم به در بردند، به شوروی پناه بردند اما وجود سرهنگ سیامک، خسرو روزبه و سرهنگ مبشری و در امان ماندنشان از موج بگیروببندهایی که پس از قیام افسران خراسان، شکست آذربایجان و سرانجام حادثه ۱5بهمن۱۳۲۷، در ارتش و سایر ارگان‌های دولتی رواج یافته بود، هسته اولیه دیگری را برای شکل‌گیری سازمان نظامی به‌صورتی کاملا پنهانی و زیر نظارت مستقیم و محدود رهبری حزب سامان داد. بعد از حوادث آذربایجان در سال ۱۳۲۵، سازمان افسران حزب توده کوچک و فعالیت آن محدود شد. روزبه در اوراق بازپرسی خود نوشته است: «تصمیم گرفتیم مانع متلاشی‌شدن سازمان نظامی بشویم». به‌این‌ترتیب سازمان افسران حزب توده اگرچه فعالیت‌هایش محدود شد اما منحل نشد و به فعالیت خود ادامه داد. قتل محمد مسعود روزبه در ۱۷فروردین۱۳۲۶ برای نخستين‌بار توسط رکن دوم ستاد ارتش دستگیر شد اما در ۱۷اردیبهشت‌‌‌ همان سال با کمک حسام لنکرانی، ابوالحسن عباسی و صفیه حاتمی از زندان دژبانی گریخت. دادگاه ارتش غيابا او را به ۱۵ماه زندان و اخراج از ارتش محکوم کرد. گفته می‌شود خسرو روزبه در قتل‌های چندی دست داشته است که از آن جمله می‌توان به ترور محمد مسعود، روزنامه‌نگار و سردبیر نشریه «مرد امروز» اشاره کرد. محمد مسعود در شماره۱۳۷ مرد امروز مقاله‌ای علیه اشرف، خواهر شاه -به‌دلیل خرید پالتوپوستی گران‌قیمت- منتشر کرد که خشم دربار را برانگیخت. انور خامه‌ای دراین‌باره گفت: «بعدا معلوم شد که اشرف پالتو را نخریده بلکه از پدر سوسیالیست‌های کمینترن، استالین هدیه گرفته است». محمد مسعود اما در ۲۲ بهمن ۱۳۲۶ حدود ساعت ۱۱شب، هنگامی که از محل کار خود در خیابان لاله‌‌زار خارج می‌شد، ترور شد و فردای آن روز تیتر روزنامه مرد امروز چنین بود: «دیشب محمد مسعود کشته شد» و ظن قوی افکار عمومی برای این ترور متوجه دربار شد اما این موضوع سال‌ها مسکوت ماند تا اینکه بر اثر تحقیقات و اعتراف خسرو روزبه روشن شد که او از موقعیت افشاگری مسعود علیه اشرف استفاده کرده و نقشه ترور را طرح‌ریزی کرده تا گناه را به گردن خانواده پهلوی بیندازد. دوران زندان روزبه در فروردین۱۳۲۷ مجددا دستگیر شد و دادستانی ارتش برای او تقاضای اعدام کرد و در ‌‌‌نهایت روزبه به ۱۵سال زندان محکوم شد. او در آذرماه ۱۳۲۹ به‌همراه ۹ نفر دیگر از رهبران حزب توده (از جمله کیانوری، مرتضی یزدی، جودت، نوشین و قاسمی) که قبلا همگی در دادگاه نظامی محاکمه شده بودند، به یاری افراد بیرون از زندان، ترتیب یک فرار جنجالی را از زندان قصر دادند. طبق نقشه قبلی یک نفر با لباس افسری ارتش و کامیون نظامی به زندان قصر مراجعه کرد و با نشان‌دادن مدارک جعلی خود را نماینده دستگاه قضائی ارتش معرفی و زندانیان را برای انتقال به زندان مرکزی در جنوب تهران تحویل گرفت. دو افسر نگهبان زندان هم که از پیش در جریان ماجرا بودند، به بهانه بدرقه زندانیان با همین خودرو از آنجا خارج شدند و چند ساعت بعد اعلام شد که همگی با این نقشه فرار کرده‌اند. از جمله حوادث جنجالی و پرسروصدای دولت رزم‌آرا، فرار زندانیان توده‌ای از زندان قصر بود. روزبه بعد از جریان فرار بزرگ از زندان قصر به فعالیت‌های خود در سازمان اطلاعات حزب توده ادامه داد. محور مرکزی فعالیت روزبه و یارانش در این زمان، گسترش سازمان افسران در درون ارتش بود و او در همین راستا مسئولیت شعبه اطلاعات کل حزب توده ایران و شعبه اطلاعات تشکیلات سازمان افسران را بر عهده داشت. پس از غیرقانونی اعلام‌شدن حزب توده در سال ۱۳۲۷ فعالیت سازمان افسران افزایش یافت و در دوران حکومت مصدق تعداد اعضای آن به ۶۰۰ نفر رسید. در جریان کودتای ۲۸ مرداد، بسیاری از فعالان سیاسی از سازمان افسران انتظار مداخله داشتند؛ اما به‌دنبال پیروزی کودتا و سقوط دولت مصدق، تا سال‌ها این سازمان را به‌دلیل دخالت‌نکردن در کودتا سرزنش کردند. دوران پساكودتا یک سال پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ تعداد زیادی از افسران عضو سازمان بازداشت شدند. روزبه که در بازپرسی‌های اولیه، خود را مهندس معرفی کرده بود، قبل از آنکه شناخته شود، به دست افسران همفکرش فراری داده شد؛ اما ۲۷ نفر از افسران اعدام شدند. ۴۲ نفر دیگر که حکم اعدام گرفته بودند، یک درجه تخفیف گرفتند و همراه ۹۲ نفر دیگر به حبس ابد محکوم شدند. ۱۱۹ نفر به ۱۵ سال حبس با کار اجباری، ۷۹ نفر به ۱۰ سال زندان مجرد و ۸۹ نفر به حبس‌های یک‌ونیم تا ۱۰سال محکوم شدند. روزبه در این دوره زندگی مخفی داشت و هم‌زمان در سال ۱۳۳۵ در ترکیب هیئت اجرائیه موقت حزب در داخل کشور به فعالیت ادامه می‌داد. در این سال ازآنجاکه بیشتر کادر حزب توده دستگیر شده بودند، هسته مرکزی حزب توسط سه نفر اداره می‌شد: روزبه، متقی و ثابت که با دستگیری این افراد در نیمه تیر ۱۳۳۶ این شبکه کوچک نیز متلاشی شد. در سال‌های۱۳۳۵ - 1336روزبه به‌همراه چند نفر از افسران کوشیدند شبکه متلاشی‌شده را سامان دهند؛ اما نفوذ عوامل ساواک در بافت سازمانی حزب موجب دستگیری آنها شد. روزبه در تابستان ۱۳۳۶ در نتیجه خیانت یکی از اطرافیانش (علی متقی) در پي یک درگیری مسلحانه در حوالی خیابان سیروس تهران در حالی که مجروح شده بود، دستگیر شد. متقی بعد‌ها فاش کرد که خسرو روزبه را در مقابل نجات جان خود، لو داده است. روزبه را پس از دستگیری ابتدا برای مداوا به بیمارستان و سپس به زندان قزل‌قلعه منتقل کردند. سرهنگ علی زیبایی، بازجوی اصلی بازداشت‌شدگان حزب توده که بعد‌ها به سفارش ساواک کتابی را به نام «کمونیسم در ایران» نگاشت که تا پیش از پیروزی انقلاب امکان دسترسی عموم به آن وجود نداشت، در کتاب خود نقل می‌کند که خسرو روزبه پیش از تیرباران، در بازجویی‌ها به قتل محمد مسعود، روزنامه‌نگار مستقل، در سال ۱۳۲۶ و همچنین قتل چهار نفر از اعضای حزب توده از جمله حسام لنکرانی فرزند یکی از روحانیون بنام آذربایجان، که به‌‌دلیل خیانت به حزب و فروش اطلاعات به پلیس، پس از کودتای ۲۸مرداد مورد ظن قرار داشتند، اعتراف کرده‌ بود. هرچند برخي در اينكه آيا واقعا روزبه، مسعود را به قتل رساند يا نه ترديد وارد كرده‌اند؛ چنان‌كه چندي پيش اصلان شاملو، ديپلمات ارشد وزارت امور خارجه در دولت‌هاي سازندگي و اصلاحات، در روزنامه «شرق» نوشته بود: «روزبه بر اثر خيانت يکي از اعضاي حزب لو رفت، ولي در اثر مقاومت زخمي و به بيمارستان ارتش اعزام و بستري شد. يکي از افسران همشهري او به نام ستوان يکم مؤمني براي اطلاع از وضعيت او، خود را به تمارض می‌زند و در بيمارستان ارتش جنب اتاق روزبه بستري مي‌شود. عصر همان روز، سرلشکر تيمور بختيار (سپهبد بعدي)، فرماندار نظامي تهران با آن يال و کوپال و قدرت نامحدود به ديدار روزبه به بيمارستان مي‌رود. سرهنگ مؤمني‌لاحق اظهار مي‌دارد روزبه با توهين او را از اتاقش بيرون کرد. متأسفانه تنها نقطه ضعف روزبه که به‌هيچ‌وجه نمی‌توان از آن دفاع کرد، این است که در نشست در خانه تيمي که تصميم به ترور زنده‌ياد محمد مسعود گرفته شده، روزبه هم حضور داشته است. برخلاف نوشته روزنامه که قاتل مسعود را روزبه معرفي مي‌کند. خسرو روزبه به جرم قتل تيرباران نشد، بلکه به‌دلیل رشادت و شهامتي که در دادگاه نظامي در سال1337 از خود به خرج داد و در حقيقت رژيم شاه را در دادگاه به محاکمه کشيد، محکوم و تيرباران شد». به‌هر‌حال پرونده زندگی خسرو روزبه پاي جوخه اعدام بسته شد و چنان‌که یرواند آبراهامیان در کتاب «اعترافات شکنجه‌شدگان» نقل می‌کند: «خسرو روزبه تحت شرایطی که اکنون بر ما آشکار نیست، مورد بازجویی قرار گرفت، از محاکمه او فیلم‌برداری شده و به‌طور مخفیانه در قزل‌قلعه به تاریخ ۲۱ اردیبهشت۱۳۳۷ تیرباران شد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.