|

تولید و بازشناسی نشانه‌ها

نشانه‌شناسی به مطالعه نشانه‌ها و چگونگی کارکرد آنها می‌پردازد و می‌توان از آن تحت عنوان آموزه نشانه‌ها یاد کرد. در مطالعات نشانه‌شناختی از دیدگاه‌هایی گوناگون به پدیده نشانه پرداخته شده است. متفکران و نظریه‌پردازان بنامی در این حوزه کار کرده‌اند ازجمله فردینان دو سوسور، چارلز سندرس پیرس، چارلز ویلیام موریس و دیگران. از مهم‌ترین متفکران این حوزه، امبرتو اکو، نشانه‌شناس، فیلسوف، متخصص قرون وسطی، منتقد ادبی و رمان‌نویس ایتالیایی است که در سال‌های اخیر با ترجمه‌ برخی از مهم‌ترین آثارش به نامی آشنا برای مخاطبان فارسی‌زبان بدل شده است. در این‌ سال‌ها رمان‌های بسیاری از او به فارسی ترجمه شده‌اند: «نام گل سرخ»، «آونگ فوکو»، «جزیره روز گذشته»، «شماره صفر» و «گورستان پراگ». اکو را در ایران بیشتر به‌عنوان رمان‌نویس می‌شناسند؛ درحالی‌که او اولا یک نشانه‌شناس و فیلسوف و ازجمله مهم‌ترین زبان‌شناسان و نشانه‌شناسان ساختارگرا بود. او از نظریه‌پردازان و پایه‌گذاران نشانه‌شناسی معاصر است و در این حوزه هفت کتاب و رساله مهم و تعیین‌کننده دارد. در سال‌های گذشته کتاب‌های «نشانه‌شناسی»، «در جستجوی زبان کامل» و «نشانه: تاريخ و تحليل يك مفهوم» از این مجموعه به فارسی ترجمه شده‌اند. به‌تازگی نشر ثالث کتاب مهم «نشانه‌شناسی» را با ترجمه پیروز ایزدی تجدید چاپ کرده است. کتاب حاضر برگرفته از بخشی از کتاب قبلی اکو با عنوان «نظریه نشانه‌شناسی» (1973) است که به نظر می‌رسد در سایه برخی نوشته‌های او مثل «نشانه‌شناسی و فلسفه زبان» و «محدودیت‌های تفسیر» قرار گرفته و قدیمی شده است. با این‌حال، در نظر اکو اگر بنا باشد بخش‌هایی از آن کتاب را بتوان پس از سال‌ها منتشر کرد، چیزی غیر از کتاب حاضر، «نشانه‌شناسی»، نمی‌تواند باشد. اکو بر این باور است در نشانه‌شناسی، نه از نشانه‌ها بلکه باید از نقش نشانه‌ای سخن گفت. او نقش نشانه‌ای را رابطه‌ای قراردادی تعریف می‌کند که میان بیان و محتوا برقرار می‌شود. اکو تأکید دارد نمی‌توان قائل به بحثی خطی در مورد تفاوت میان نشانه‌های قراردادی و نشانه‌های انگیخته، زبان کلامی و حرکات بدن بود به این اعتبار که واحدهایی حداقلی به نام «نشانه‌ها» وجود دارد که بر اساس آنها می‌توان نوعی توپولوژی ارائه کرد. در نظر او، آنچه نشانه خوانده می‌شود، حاصل عملیاتی پیچیده‌ است که در آن شیوه‌های گوناگون تولید و شناخت دخالت دارد. او در این میان محتوا را ساخته و پرداخته فرهنگی مشخص می‌داند. طبق این تعریف، بیان در وهله اول به فرهنگ برخواهد گشت. در نظر اکو یک داده حسی، حتی اگر به واسطه یک اثر یا کوچک‌شدن ابعادش درک شود، باز هم نشانه‌ای قابل تفسیر است؛ مثل دیدن تصویر بزرگ‌شده ماه از تلسکوپ. از سوی دیگر، پدیده جایگزین ثابت نمی‌کند که پدیده نشانگی تنها پس از آن بروز پیدا می‌کند که جایگزین، جانشین داده‌های قابل تفسیر را به دست داده باشد. در واقع، پیش از آنکه دوربین به ما امکان درک چیزی را در جایی بدهد که دور از تیررس چشم ماست، نشانه‌ها تولید شده‌اند: «دوربین تلویزیون یک اجرا را ثبت می‌کند، واقعیتی که از پیش مستعد دلالت بر چیزی است». همچنین اکو اعتقادی به گونه‌شناسی نشانه‌ها هم ندارد و بر این باور است که فرهنگ و قراردادهای به‌دست‌آمده از آن در زمره عوامل تولید نشانه‌ها هستند. هرچند جدیدترین تحولات در فیزیولوژی اعصاب و علوم شناختی نشان می‌دهند فرایندهای نشانگی حتی در ادراک نیز دخیل‌اند. در نظر اکو، این پدیده‌ها می‌توانند در جدول شیوه‌های تولید نشانه گنجانده شوند، چون آنها در مقام نفی فرایندهای نشانگی ما نیستند، بلکه برعکس تأیید می‌کنند که این فرایندها عملیاتی پیچیده‌اند و قرائت ساده نشانه‌های از پیش‌ساخته‌شده نیستند. او همچنین این گفته را نمی‌پذیرد که توانایی ما برای بازشناسی یک موضوع از اصول موضوعه نشانه‌شناسی است و تأکید دارد این گفته فقط در چارچوب گفتمان جاری در مورد تولید نشانه می‌تواند صادق باشد؛ به همان مفهومی که مثلا در توصیف نحوه استفاده از یک ابزار ناوبری برای اندازه‌گیری عرض جغرافیایی اینکه زمین به دور خورشید می‌چرخد امر مفروض به حساب می‌آید، ولی این اصل موضوعه در چارچوب گفتمان نجوم بار دیگر به یک فرضیه علمی تبدیل می‌شود که قابل اثبات یا ابطال است. نظریه اکو به رابطه‌ بین صورت بیان و صورت محتوا می‌پردازد که بر اساس قرارداد شکل می‌گیرد. در نظریه‌ او نقش نشانه‌ای مفهومی محوری است. او بر این باور است که اگر رابطه متن با گفتمان مانند رابطه بیان با محتوا باشد، انواع گفتمان وجود دارد که برای آنها متنی از پیش ایجاد نشده است؛ پس بیان نیز باید ابداع می‌شد. ازاین‌رو، تنها زمانی که به اندازه کافی بتوانیم نظام محتوایی را متمایز کنیم، بیان مناسب در اختیار خواهیم داشت. او این وضعیت را وضعیتی تناقض‌آمیز می‌داند که در آن بیان باید بر مبنای یک مدل محتوایی ایجاد شود که پیش از آنکه به طریقی بیان شود، وجود خارجی ندارد. تولیدکننده نشانه‌ها ایده‌ای به اندازه کافی و روشن دارد از آنچه می‌خواهد بگوید، اما نمی‌داند چگونه آن را بگوید؛ یعنی فقدان یک نوع محتوایی ایجاد یک نوع بیانی را دشوار و محتوا را مبهم و نامشخص می‌کند. به این دلیل میان انتقال یک محتوای جدید اما قابل پیش‌بینی و انتقال یک سحابی محتوایی همان تفاوتی وجود دارد که بین «آفرینش از روی قواعد و آفرینندگی که تغییردهنده قواعد است». او اضافه می‌کند هرچه نوع محتوایی جدیدتر باشد و نسبت به انواع رمزگذاری‌های از پیش موجود حالت بیرونی‌تری داشته باشد، تولیدکننده باید بیشتر بکوشد نزد گیرنده واکنش‌هایی ادراکی برانگیزد که به نوعی با واکنش‌هایی هم‌ارز باشد که نزد او وجود موضوع یا عنصر محسوس را القا می‌کند. در نظر او، این چگونگی تحریک است که مفهوم نشانه «شمایلی» به‌عنوان نشانه طبیعی، انگیخته و قیاسی (تمثیلی) را پدیده آورده است و حاصل نوعی «تأثیرگذاری موضوع بر پیوستار مادی بیان» است. چنان‌که از بحث پیداست، درک نشانه‌شناسی تقریبا سخت است و با رویکرد اکو که قصد دارد طرحی نو در حوزه نشانه‌شناسی مطرح کند، دشوارتر هم به نظر می‌رسد. ولی اکو در این کتاب می‌کوشد با طرح مباحثی به روشن‌ساختن مسائل مربوط به تولید و بازشناسی نشانه‌ها کمک کند؛ مسائلی که بسیار پیچیده به نظر می‌رسند و طبعا شرح آنها نیز از این پیچیدگی جدا نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.