۲ ماه فرصت براي احياي برجام
پنجره ديپلماسي هنوز باز است
شرق: روز پرماجراي ايراني در هفتهاي که آبستن حادثه بود، فرارسيد. جمهوري اسلامي ايران اعلام کرد که بخشي از تعهداتش در برجام را اجرائي نخواهد کرد؛ تعهداتي که بهعنوان پايههاي هستهاي توافق برجام محسوب ميشود. شورايعالي امنيت ملي صبح ديروز با صدور بيانيهاي خطاب به کشورهاي عضو برجام، تأكيد کرد: «جمهوري اسلامي ايران در راستاي صيانت از امنيت و منافع ملي مردم ايران و در اعمال حقوق خود مندرج در بندهاي ۲۶ و ۳۶ برجام، از امروز ۱۸ ارديبهشت ۹۸ برخي تعهدات خود در توافق برجام را متوقف ميکند». مخاطب اصلي اين تصميم جديد ايران، اروپاييها و روسيه و چين هستند. کشورهايي که با وجود تأكيد بر ادامهدادن برجام، براي آن هزينهاي نميکنند و تلاشهايشان به نتيجه دلخواه ايران نرسيده است. فرصت 60روزه حسن روحاني، رئيسجمهور و رئيس شورايعالي امنيت ملي، نيز در نامههاي جداگانهاي به سران کشورهاي عضو برجام، به کشورهاي باقيمانده در برجام ۶۰ روز براي اجراي تعهدات خود بهويژه در حوزههاي بانکي و نفتي فرصت داد و تأكيد کرد: «در هر زمان که خواستههاي ما تأمين شود؛ ما نيز به همان ميزان اجراي مجدد تعهدات متوقفشده را از سر خواهيم گرفت؛ اما در غيراينصورت، جمهوري اسلامي ايران مرحله به مرحله تعهدات ديگري را متوقف خواهد کرد». روحاني در جلسه هيئت دولت نيز با تشريح تصميم ايران گفت که «به سران پنج کشور اعلام کرديم که مواد غنيشده و آب سنگين خود را ديگر نميفروشيم. تاکنون هر وقت مواد غنيشده ما به ۳۰۰ کيلوگرم ميرسيد، اضافه آن را ميفروختيم و کيک زرد ميگرفتيم و هر وقت آب سنگين از ۱۳۰ تن تجاوز ميکرد، اضافه آن را ميفروختيم. از امروز اين فروشها انجام نميشود». دراينحال هم تأكيد رئيسجمهور و هم وزير خارجه بر اين نکته بوده که ايران حتي با اين تصميم از برجام خارج نشده؛ بلکه از حق خود که طبق برجام تعريف شده بوده، استفاده کرده است. در بند 26 برجام در صورت پايبندنبودن طرف مقابل به تعهدات، ايران حق دارد که به تعهدات خود توقف کلي يا جزئي بدهد. بند ۳۶ - چنانچه ايران معتقد باشد که هريک يا همه اعضاي گروه 1+5 تعهدات خود را طبق اين برجام رعايت ننمودهاند، ايران ميتواند موضوع را به منظور حلوفصل به کميسيون مشترک ارجاع نمايد؛... چنانچه موضوع کماکان به نحو مورد رضايت طرف شاکي فيصله نيافته باشد و چنانچه طرف شاکي معتقد باشد که موضوع، مصداق «عدم پايبندي اساسي» است، آنگاه طبق برنامه جامع اقدام مشترک صفحه ١٨ طرف ميتواند موضوع فيصلهنيافته را بهعنوان مبناي توقف کلي يا جزئي اجراي تعهداتش وفق برجام قلمداد کرده يا به شوراي امنيت سازمان ملل متحد ابلاغ کند که معتقد است موضوع مصداق «عدم پايبندي اساسي» به شمار ميآيد. اين اقدام ايران در سالگرد خروج آمريكا از برجام و پنج روز بعد از آن اعلام شد که ايالات متحده با فشار حداکثري تلاش کرد تا در سر راه انجام تعهدات برجامي ايران سنگاندازي کند. شنبه بود که دولت آمريكا در بيانيهاي اعلام کرد «از روز چهارم ماه مي (14 ارديبهشت) کمک به گسترش تأسيسات هستهاي بوشهر ايران به بيش از واحد رآکتور موجود مورد تحريم قرار ميگيرد. علاوهبراين فعاليت براي انتقال اورانيوم غنيشده به بيرون از ايران براي تبادل آن با اورانيوم طبيعي مورد تحريم قرار ميگيرد. ايران بايد تمام فعاليتهاي داراي حساسيت اشاعه تسليحات هستهاي ازجمله غنيسازي اورانيوم را متوقف کند و ما اقداماتي را که از ادامهيافتن اين نوع غنيسازي پشتيباني کنند، نخواهيم پذيرفت. ما همچنين ديگر اجازه نخواهيم داد تا ايران آب سنگين مازادي را که توليد کرده است، انبار کند؛ آب سنگين از اين نوع نبايد به هيچ طريقي در ايران وجود داشته باشد». يک پايه اصلي شايد برخي تصور کنند که اين اعلام کاهش تعهدات اقدام مهمي نبوده و نيست. اين در حالي است که ميتوان در اهميت اين تصميم نکات زيادي را گوشزد کرد. برجام بهعنوان يک توافق جدي، چند پايه مهم دارد که يکي از آنها ميزان ذخاير هستهاي ايران، تعداد سانتريفيوژها، سطح غنيسازي، تحقيق و توسعه و رآکتور آب سنگين اراک و فردو است. هرکدام از اينها بهعنوان پايههاي مهم برجام ميتواند هدف گامهاي ايران براي کاهش تعهدات هستهاياش باشد. درحاليکه اروپا، روسيه و چين ميتوانند بهعنوان اعضاي حاضر در برجام، در محدوديتهاي ايجادشده در حقوق ايران از سوی آمريكا، تغيير ايجاد کرده و وضعيت را به حالت قبل بازگردانند. اين در حالي است که در نامه رئيسجمهور ايران نیز تأكيد شده اگر وضعيت فروش نفت ايران به حالت قبل از خروج آمريكا از برجام بازگردد، ايران به تعهداتش بازميگردد. اين تصميم در واکنش به بدعهدي اروپا و فراهمنکردن سازوکار مالي براي همکاري با ايران اتخاذ شده است. تصميمي که درهاي ديپلماسي را برای دو ماه باز گذاشته تا اروپا به تعهداتش عمل کند؛ در غير اين صورت در بازه زماني دوماهه آينده، ايران در اقدام ديگري، بخشي از تعهداتش را خواهد کاست. نامه رئيسجمهور به سفراي کشورهاي عضو برجام را سيدعباس عراقچي، معاون سياسي وزارت امور خارجه، آن را صبح روز گذشته به آنها تسليم کرد. صبح ۱۸ ارديبهشت ۱۳۹۸ سفراي کشورهاي عضو برجام شامل آلمان، انگليس، چين، روسيه و فرانسه به وزارت امور خارجه دعوت و نامه دکتر روحاني، رئيسجمهوری کشورمان از سوی سيدعباس عراقچي، معاون سياسي وزارت امور خارجه، به ايشان تسليم شد. در اين نامه تصميم شوراي عالي امنيت ملي کشورمان مبني بر «توقف اجراي برخي تعهدات جمهوري اسلامي ايران ذيل برجام» به اطلاع سران کشورهاي مزبور رسيده است. همچنين در نامه ديگري که از سوی وزير امور خارجه کشورمان براي خانم موگريني، نماينده عالي اتحاديه اروپايي در امور خارجي و سياست امنيتي، ارسال شد، جزئيات اقدامات ايران به اطلاع ايشان بهعنوان هماهنگکننده کميسيون مشترک برجام رسيد. امروز نوبت دنياست ظريف گفت: ايران به جهان نشان داده است به تعهدات خود پايبند است و امروز نوبت دنياست که به تعهدات خود در قبال ايران عمل کند. ما نشان دادهايم کشوري کهن با صبر زياد هستيم، اما حاضريم براي حقوق خود مقاومت کنيم و امروز نوبت دنياست که به تعهد خود عمل کند. وزير خارجه ادامه داد: اقدام اخير جمهوري اسلامي ايران در دادن فرصت ۶۰روزه به پنج کشور باقيمانده در برجام، اين فرصت را به آنها ارائه ميکند که بتوانند با تأمين حقوق ايران در برجام، آن را به حالت اوليه برگردانند. وزير خارجه کشورمان در ادامه سخنان خود در جمع خبرنگاران اظهار کرد: اقدامي که امروز ايران انجام داد، خارج از برجام نبوده و به معناي خروج از برجام نيست؛ برخلاف اينکه آمريكا نهفقط برجام را نقض کرد، بلکه قطعنامه ۲۲۳۱ شوراي امنيت را نيز نقض کرده، اقدام ما در چارچوب برجام است. اين ديپلمات عاليرتبه کشورمان خاطرنشان کرد: امروز رئيسجمهور ايران براي رؤساي کشورهاي باقيمانده در برجام نامهاي را ارسال کردند؛ گرچه اين نامهها به لحاظ حقوقي متحدالشکل هستند، اما ديدگاه ما نسبت به اعضاي گروه 1+4 بههيچوجه يکسان نيست. ظريف خاطرنشان کرد: در يک سال گذشته، ايران با نشاندادن صبر راهبردي خود در برابر تلاش آمريكا برای نابودکردن برجام، همواره نشان داده به تعهدات بينالمللي خود پايبند است، اما آمريكاييها در يک سال گذشته نهفقط ناقض برجام و قطعنامه ۲۲۳۱ بودند، بلکه تلاش کردند ديگر کشورها را نيز با فشار، قلدري و زورگويي به سمت نقض برجام و قطعنامه ۲۲۳۱ شوراي امنيت سوق دهند. پنجره در حال بستهشدن است همچنين «محمدجواد ظريف» در حساب کاربري خود در توييتر نوشت: «در 18 ارديبهشت 1397، ايالات متحده از برجام خارج شد، قطعنامه 2231 شوراي امنيت را نقض کرد و ديگران ازجمله سه کشور اروپايي را براي انجام اقدام مشابه، تحت فشار قرار داد. پس از يک سال شکيبايي، ايران اجراي اقداماتي که ايالات متحده ادامه آن را غيرممکن کرده، متوقف ميکند». ظريف با تأكيد بر اينکه اقدامات ما در چارچوب برجام است، خاطرنشان کرد: پنج کشور ديگر باقيمانده در برجام پنجرهاي در حال بستهشدن براي برگرداندن اوضاع در اختيار دارند. او در همين حال تأكيد کرد: اين اقدام ايران، خروج از برجام نيست. اين در حالي است که گزارش پيشروي آژانس بينالمللي انرژي اتمي در خرداد ميتواند سنگ ميزان درستي از پايبندي ايران به برجام و تعهداتش باشد يا نه. به نظر ميرسد ايران حتي با اجرائيکردن مواردي از عدم تعهدهاي اعلامي، تا ردکردن سقف مطرحشده در متن برجام زمان زيادي پيشرو دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.