درباره متن در حال اجرای بیژن مفید
سرنوشت شاپرکخانم
رضا آشفته
«شاپرکخانم» در کنار شهر قصه یکی از بنامترین نمایشنامههای بیژن مفید هست که هماکنون در تهران به کارگردانی حسین انصاری دارد اجرا میشود. این نمایش همچنین در سالهای دهه 70 به نام «آن سوی آینه» که اقتباس آزادی از شاپرکخانم نوشته «بیژن مفید» بود، به کارگردانی آزیتا حاجیان در تئاترشهر تهران اجرا شد. بیژن مفید، نویسنده، کارگردان و بازیگر تئاتر، در سالهای دهههای 40 و 50، از آن گروه هنرمندانی است که در جست وجوی نوعی تئاتر ایرانی هستند. مفید با اعتقاد به اینکه سنت تئاتری ما چیزی جز تعزیه نیست، در پی آن بود تا با استفاده از شیوهها و شگردهای تعزیه و تئاتر روحوضی به نوعی تئاتر ایرانی دست یابد که در آن تماشاگر و بازیگر آمیخته شوند. مفید در آثاری که برای کودکان و نوجوانان نوشته و اجرا کرده است، (با آثاری که ظاهرا مخاطبشان کودکان و نوجوانان بودهاند) دنیای رنگارنگ و پررمز و راز و تمثیل واری خلق کرده که سرشار از خیال و افسانه و آرزو و شخصیتدادن و تجسم انسانیبخشیدن به حیوانات است. شاپرکخانم قصهای است زیبا با بیانی تمثیلی که برای بزرگترها نیز همان قدر جالب و شنیدنی است که برای کودکان. صداها و آوازهای این نمایش بسیار مناسب و تأثیرگذارند و ریتم خوبی به قصه میدهند. بیژن مفید از سال ۱۳۵۰ به مدت 10 سال همکاریاش را با مرکز تئاتر کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان به عنوان نمایشنامهنویس کودکان ایران آغاز کرد. او در این مدت نمایشنامههای «ترب»، «کوتی و موتی»، «شاپرکخانم» و «بزک نمیر، بهار میاد» را نوشت و به صحنه برد. هر یک از این نمایشها بیش از دو سال در مراکز مختلف کانون روی صحنه بودند.اولین اجرای شاپرکخانم در فرهنگسرای نیاوران و سال ۱۳۵۰ به کارگردانی دان لافون چک اتفاق افتاد که در آن نقشها اینگونه ایفا شد: شاپرکخانم: سوسن فرخنیا، عنکبوت: اردوان مفید، مگس: رضا بابک، زنبور عسل: بهرام شاهمحمدلو، کرم شبتاب: خسرو شایسته و خاله سوسکه: مرضیه برومند.شاپرکخانم بهطور اتفاقی داخل یک زیرزمین تاریک میافتد و در تار یک عنکبوت اسیر میشود. عنکبوت به شاپرک پیشنهاد میکند یکی از ساکنان زیرزمین را پیش او بیاورد تا او را بخورد، در عوض عنکبوت هم از خوردن شاپرکخانم صرفنظر کند و هم راه خروج از زیرزمین را به او نشان دهد. شاپرکخانم این شرط عنکبوت را قبول میکند و راه میافتد تا یکی از جانورهای زیرزمین را گول بزند و پیش عنکبوت ببرد.مفید در کارهای خود از سبکهای مختلف نمایش ایرانی مانند نقالی، بحر طویلخوانی، نوحهخوانی، پردهخوانی، معرکهگیری و... بهره میجست. او در اجراهای خود از رفیع حالتی از نمایشگران بنام که از دوستان پدر او (غلامحسین مفید، بازیگر و نوازنده تار) به شمار میرفت، تأثیر پذیرفته بود. او در بیشتر نمایشنامههایش از شخصیتهای حیوانها و حشرات استفاده میکرد و بهنوعی کارهای او را میتوان فابل بهحساب آورد. همانطور که در فابل هریک از جانوران سمبلی از افرادی در جامعه هستند، در آثار مفید هم این مسئله مشهود است و هر یک از جانوران نمایشنامههای او بار شخصیتی افراد زیادی را به دوش میکشند.داستان شاپرکخانم در بخشهایی انسان را به یاد ماهی سیاه کوچولو میاندازد با این تفاوت که ماهی سیاه کوچولو قبلا دریا را ندیده بود اما شاپرکخانم باغ را دیده و زیباییها و نور و عطر آن را به خاطر دارد و همینطور از خطرات آن آگاه است. اما هر دوی آنها یک هدف را دنبال میکنند؛ رسیدن به دنیایی زیباتر و بزرگتر؛ دنیایی که جانوران برکه و حشرات زیرزمین از آن بیخبرند و دنیا را همان جای تنگ و محدود اطرافشان میدانند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.