حيات چيست؟
عرفان خسروي. ديرينهشناس
خبر انتشار کتاب «خاستگاهها»ي دکتر بهرام مبشر، خبري بسيار مسرتبخش و خوشحالکننده بوده و اختصاص چند فصل نهايي اين کتاب ارزشمند نيز به خاستگاه حيات و مراحل تکامل آن تا پيدايش انسان و زبان و فرهنگ، بسيار مبارک است. البته جزئياتي قابل اغماض در کتاب هست که تصحيح آنها در نسخههاي بعدي ميتواند لطف فصلهاي نهايي کتاب را دوچندان کند. مثلا نامهاي علمي جانداران که اغلب با حرف کوچک نگاشته شدهاند (براي نمونه quetzalcoatlus و archaeopteryx) يا عدم تمايز ميان نامهاي زيستي که «بايد» کژنويس شوند و آنها که «نبايد» کژنويس شوند، خلاف شيوهنامه نگارش اين قبيل نامهاست1 و بيتوجهي به اين شيوه معمول، مثل اين است که فرمولهاي شيميايي را بيتوجه به شيوه توصيهشده از سوي اتحاديه بينالمللي شيمي محض و کاربردي نگاشته باشيم. نمونه ديگر که نيازمند بازبيني است، برخي جزئيات درباره قدمت وقايع زيستي و زمان ذکرشده براي چنين وقايعي است. مثلا ۳۳ ميليون سال زودتر از تاريخي که در کتاب خاستگاهها ذکر شده، پيدا شدند يا سالهاست که زمان انقراض دايناسورها به ۶۶ ميليون سال پيش تغيير کرده و با توجه به اينکه سه يا چهار دهه است كه به قطعيت ميدانيم پرندگان زيرگروهي بازمانده از دايناسورها هستند (که در اين کتاب هم به درستي به آن اشاره شده) در کتابها و مقالات علمي به جاي اينکه گفته شود «دايناسورها حدود ۶۵ ميليون سال پيش به طور کامل نابود شدند» (خاستگاهها، ص۲۷۸)، چنين عبارتي به اين صورت ديده ميشود که «دايناسورها به جز پرندگان (يا دايناسورهاي غيرپرنده) حدود ۶۶ ميليون سال پيش منقرض شدند». البته هيچکدام از اين جزئيات تأثيري در کيفيت مطالعه اين کتاب به عنوان منبعي عمومي براي علاقهمندان نخواهد داشت و مخاطبان چنين کتابي، چه کيهانشناس باشند، چه زيستشناس، قرار نيست آن را مأخذي براي آموختن اين موارد قرار دهند. اما در اين کتاب، موضوعي که پرداختن به آن براي زيستشناسان بيش از هر نکته ديگر شايسته توجه است، تعريف و ماهيت حيات است. چيستي حيات کليديترين پرسش در دايره دانش زيستشناسي است و پاسخ آن، سرآغازي براي انديشيدن به هر پرسش زيستشناختي ديگر. در کتاب خاستگاهها بهدرستي به اين موضوع مهم اشاره شده که با وجود تنوع خيرهکننده ريختهاي زندگي زميني، تمام جانداران شناختهشده چيزي جز «نمونهاي منفرد» از حيات نيستند؛ به اين معني که تمام اين اشکال زنده، برخاسته از خاستگاهي مشترکاند و بنياد يکسان دارند و تعريف حيات براساس صفاتي معدود که در سياره ما يافت ميشود، باعث ميشود از کيفيت زندگيهاي محتمل ديگري2 که با قوانين و مواد ديگر در ساير نقاط گيتي محتمل است، غافل شويم (خاستگاهها: حيات چيست؟ ص ۲۰۴). کتاب خاستگاهها اين بحث را به يکي از بهترين مقالاتي ارجاع ميدهد که پيرامون اين مسئله نگاشته شده است. کليلند و کيبا3 در مقالهاي که سال ۲۰۰۲ با عنوان «تعريف زندگي» در نشريه خاستگاههاي زندگي و تکامل زيستکره منتشر کردند، تقريبا تمامي کوششهايي را که براي تعريف حيات انجام شده مرور و نقد کرده و سرانجام نتيجه گرفتهاند تلاش براي تعريف حيات، در فقدان نظريهاي جامع که طبيعت را توصيف ميکند، درست مثل تلاش براي تعريف آب بر اساس ويژگيهاي ظاهري آن در دانش سدههاي ميانه و فارغ از نظريه کوانتوم است. هر تعريف ويژگيمحوري از آب، بدون درنظرگرفتن برايندهاي نظريه کوانتوم، نميتواند رفتار آب مثل هنگام يخزدن را توجيه کند. جالب است که نقصان تعاريف قديمي آب بر اهل همان دورهها نيز پوشيده نبوده؛ از جمله اشکالاتي که ابوريحان بيروني در مکاتباتش با ابنسينا به تعريف ويژگيمحور آب وارد کرده، نشان ميدهد برخي مثل ابوريحان جستوجوي فکري براي شناخت ماهيت بنيادي آب را از مدتها پيش آغاز کرده بودند.4 اما بحث تعريف حيات در کتاب خاستگاهها پس از ذکر مقدمهاي که طرح شد، دوباره به ويژگيهاي ظاهري حيات از قبيل ياختهها و سوختوساز و وراثت و همايستايي بازميگردد و خلاف مقاله کليلند و کيبا، اشارهاي به کوششهاي نظري اخير در اينباره نميکند. يکي از تأثيرگذارترين کوششها براي شناخت حيات، سخنراني سال ۱۹۴۳ اروين شرودينگر در کالج ترينيتي دوبلين است. شرودينگر در اين سخنراني ماهيت ترموديناميک حيات را تبيين ميکند. در حقيقت شايد نظريهاي که کليلند و کيبا براي توصيف طبيعت مراد کردهاند، همين نظريه ترموديناميک باشد؛ کليلند و چيبا در مقاله خود به اين تبيين نقدي وارد کردهاند که در اين صورت پديدهاي مثل آتش نيز موجودي زنده تلقي خواهد شد. اما تبيين شرودينگر همينجا متوقف نمانده است. 50 سال پس از او، متن سخنراني او و مقالاتي تازه به قلم دانشمنداني فيزيکدان، زيستشناس، رياضيدان و زيستشناس منتشر شد.5 اين مقالات راهگشاي بسط تعريف حيات مبتني بر نظريه ترموديناميک هستند و به نظر ميرسد ميتوان بر اساس همين تبيين، حيات را تعريف کرد و طبق انتظار، رفتارهاي ماده زنده (از قبيل دگرگوني و رقابت) را نيز پيشبيني كرد. اين بحث را در شمارههاي آينده در همين ستون «انتخاب طبيعي» دنبال خواهيم کرد. پينوشتها: 1- درباره قواعد دنياي زيستشناسي درباره نگارش نامهاي علمي بنگريد به واژههايي از ريشه گوشت و خون: سفري به گوشهوکنار دنياي عجيب نامگذاري موجودات زنده، عرفان خسروي، دانستنيها ۱۸۹، ۱۵ مهر ۱۳۹۶، صص ۴۲-۴۵، t.me/paleogram/542 اختلاف خلق از نام اوفتاد: کاربرد نامهاي علمي و عاميانه جانداران در متنهاي فارسي، عرفان خسروي، رشد آموزش زيستشناسي، ۱۰۹، پایيز ۱۳۹۷، صص ۱۱-۱۳، t.me/paleogram/851 2- براي تعريف حيات بر اساس رويکردي که آن را فراتر از زمين نيز محتمل ميداند، بنگريد به: جستوجو براي زندگي را از کجا شروع کنيم؟ عرفان خسروي، نجوم ۲۳۲، آبان ۱۳۹۲، صص.۳۸-۴۳، t.me/paleogram/514 3- Defining 'life', Cleland and Chyba, Origins of Life and Evolution of the Biosphere 32, 2002, pp. 387-393 DOI: 10.1023/A:1020503324273 4- برخي از اشکالات بيروني را پيشتر اينجا شرح دادهام: حيات چيست؟ آيا کتابهاي درسي در تعريف حيات شکست خوردهاند؟ عرفان خسروي، دانشمند ۶۶۵، اسفند ۱۳۹۷، صص۸۰-۸۱، https://t.me/paleogram/949 5- ترجمه سخنراني شرودينگر به تنهايي در حيات چيست و مغز و ماده، اروين شرودينگر، ترجمه م. زاهدي، نشر مولي، ۱۳۶۱ منتشر شده. سخنراني او و مقالات ضميمه آن نيز در حيات چيست، ديدگاههاي برجستهترين دانشمندان معاصر، اروين شرودينگر، مايکل مورفي و ديگران، ترجمه محمدنبي سربلوکي، کتاب ماد، نشر مرکز، ۱۳۸۰ ترجمه و منتشر شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.