منشأ پرشکوه کيهان
عبدالرضا ناصرمقدسي . متخصص مغز و اعصاب
شايد در اين روزگار همه کموبيش بدانند که کيهان از يک انفجار بزرگ به نام مهبانگ بهوجود آمده است. پس از آن، دوران تورم را داشتهايم و سپس دوران پرشکوه پيدايش ميلياردها کهکشان و پس از آن ايجاد حيات و بعد بهوجودآمدن انساني که برگردد و تمام اين تاريخچه پرشکوه را مشاهده كند. انگار همه بر سر اين موضوعات توافق دارند. اکنون بحث درباره آنسوي مهبانگ است: از صفحهاي با نوسانات کوانتومي که هر نوسانش کيهاني را بهوجود ميآورد. کيهاني که کاملا با کيهان ما متفاوت است و ميتواند قوانين خاص خودش را داشته باشد. حالا صحبت از اين است که چرا تمام کهکشانها با سرعتي بسيار در حال حرکت به يک سمت کيهان هستند. آيا اين حرکت جهتدار نشاندهنده يک جاذبه شديد در خارج از کيهان نيست؟ اکنون بحثها بر سر اين موضوعات است. اما نکته بسيار مهم اينجاست که اين همه اصلا آسان بهدست نيامده است. کيهانشناسي شايد از معدود حوزههايي باشد که در آن تحول بسياري در طول زمان رخ داده است. اگر از تعريفهاي اسطورهاي در باب منشأ کيهان بگذريم اينکه زمين در مرکز کائنات است چنان با گوشت و استخوانِ هويت انسان گره خورده بود که براي هزاران سال درک و عقيده غالب در تفکر انساني بود. تغيير همين تفکر چنان تأثيري بر انسان و تفکر او نسبت به خودش ايجاد کرد که شايد حتي تکامل داروين هم با آن نتواند رقابت کند. بايد توجه داشت که اگر تغيير جايگاه انسان از مرکز زمين به جايي دور در کهکشان نبود هيچگاه نميتوانست خود را با فرضيه تکامل همرديف ساير جانداران كند. اينکه انسان چگونه به اين سرمنشأها رسيد به گمان من از خودِ جريان کيهانشناسي اخير و اکتشافات پيدرپياش هيجانانگيزتر است. شايد کساني چون آريستارخوس از خورشيدمرکزي صحبت کرده باشند، اما شروع اين کوشش باشکوه را بايد در فرومبورک جستوجو کرد؛ جاييکه اولين شواليه مدرن علم، يعني کپرنيک، در رصدخانه کوچک خويش مشغول تفکر درباره گردش پرشکوه افلاک بود. کتاب او يعني «درباره گردش افلاک آسماني» را يکي از سختترين کتابهاي ممکن دانستهاند؛ بهطوريکه شايد معدود افرادي آن را تا انتها خواندهاند. اما همين کتاب سخت که در پيچيدگي شايد از نظام هيئت بطلميوسي نيز پيشي گرفته بود پايهگذار نجوم و کيهانشناسي جديد شد، زيرا با مرکزيتدادن به جايي ديگر در کيهان (جايي در نزديکي خورشيد) عملا زمين را از مرکز کائنات خارج كرد. کمي تصور و تخيل ميتواند ما را به عمق کاري که کپرنيک انجام داد، واقف کند. مرکزيت زمين، يعني مرکزيت انسان و تغيير آن بدين معني است که انسان اشرف مخلوقات عالم نيست؛ يعني لازم نيست که همهچيز دور انسان بگردد. انسان موجودي در ميان هفت سياره است که به دور خورشيد يا محالي در نزديکي آن ميگردد. بدون اين تغيير هويتي، ايجاد کيهانشناسي آن هم با تصويري که در جملات اول بيان کرديم اصلا مقدور نبود. اينکه خورشيد هم ميتواند دور چيز ديگري بچرخد؛ اينکه ميلياردها کهکشان وجود دارد؛ اينکه حتي کيهان ما نيز ميتواند يکي از ميلياردها کيهان ممکن باشد و... همه اينها حاصل همين تغيير جايگاه انسان از مرکز کائنات به گوشهاي از آن است. اهميت ديگر کار کپرنيک در اين است که جهت رصدهاي انسان را تغيير داد. انسان ديگر به دنبال کشف جايگاه ديگر اجرام نسبت به خود نبود، بلکه ميخواست جاي خود را نسبت به ديگر اجرام پيدا کند و اين کاري است که کماکان ازسوی کيهانشناسان و منجمان انجام ميشود. ضربه کاري بعدي را پوهانس کپلر بر تارک علم وارد کرد. او را پدر ستارهشناسي نوين ميدانند. در واقع او با سه قانون خود نهتنها مقدمه را براي ورود نابغهاي بزرگ به نام نيوتن آماده کرد بلکه عملا زوائد را از نظام کپرنيکي زدود. ديگر نيازي به آن همه اپيسيکل براي توضيح چگونگي حرکات سيارهها نبود. او براي اولينبار نشان داد که سيارات به جاي يک مدار دايرهايشکل در يک مدار بيضيشکل بهدور خورشيد ميگردند. کپلر زندگي و عقايدي عجيب داشت، اما درعينحال با همت و حدت بسيار در راه فکر و انديشهاي که داشت -يعني پاسداشت و پيرايش نظام کپرنيکي- تمام تلاش خود را انجام داد. کار بزرگتر را اما نيوتن انجام داد. معلوم نيست که نيوتن چگونه به جايگاه فعلي رسيده است. او با چاپ کتاب «اصول رياضي فلسفه طبيعي» قوانين زمين و آسمان را يکي کرد و گفت همان قوانيني که سبب راه رفتن ما روي زمين ميشود بر حرکت کهکشانها حاکم است. ما در يادداشتي ديگر به کار نيوتن خواهيم پرداخت، اما کاملا مشخص است همانطور که خود گفته، اين درک بزرگ از فيزيک جهان، مبتنيبر ايده گرانبهاي کپرنيک است. اگر نظام ارسطويي و بطلميوسي چيزي حدود دو هزار سال دوام داشتند نظام بسيار گرانقدرتر نيوتن چند قرني بيشتر دوام نياورد و آلبرت اينشتين با وضع قوانين نسبيت عام عملا راهي جديد و شگفت را براي توضيح کائنات جلوي راه ما گشود. او فضا و زماني را که بهمثابه نوعي مشکل در نظام نيوتني بودند يکي كرد و نشان داد که گرانش در واقع نمودي از خصلت فضا- زمان است. از لحاظ منشأ، اين نسبيت عام بود که ما را به آن چند خط توصيفي ابتدايي در اين يادداشت رساند. در عين حالي که موجودات عجيبي چون سياهچاله و کرمچالهها را نيز راهي کيهان کرد نشان داد که جهان از مهبانگي عظيم بهوجود آمده است؛ موضوعي که عملا هابل با کار بزرگ و نشاندادن اينکه کهکشانها در حال دورشدن از يکديگر هستند، انجام داد. با کارهاي هابل بود که فهميديم کهکشان راه شيري يکي از ميليونها کهکشان موجود در کيهان است. از آن پس جهان مجموعهاي وسيع شد از انبوه کهکشانها که هر يک ميليونها ستاره و ميلياردها سياره دارند. فقط تصورش نيز شگفتانگيز است. همانطور که انتظار ميرود داستان منشأ کيهان به همين جا ختم نميشود. حالا جهانهاي چندگانه يعني وجود هزاران جهان مانند کيهان ما يکي از مهمترين موضوعات در عرصه کيهانشناسي است. شايد ما نتوانيم از کيهان خارج شويم تا حقيقت ماجرا را ببينيم، اما دانشمندان به دنبال اثرات ساير جهانها بر جهان ما هستند؛ کاري بسيار عجيب و درعينحال شعفانگيز. حقيقتا يکي از آرزوهاي بزرگ من اين است که در عمرم شاهد نوعي استدلال قطعي براي وجود جهانهايي به غير از جهان خودمان باشم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.