پاسخ به ۵ سؤال هستهاي
فکپلمب هستهاي از نوعي ديگر
زينب اسماعيلي : زمان گاهي، دور ميزند و عقربهها درست سر همان جايي که سالها پيش ايستادهاند، ميايستند. ارديبهشت 98، گويي عقربهها به روزهاي گرم مرداد 84 برگشتهاند؛ زماني که سيدمحمد خاتمي بايد دولت اصلاحات را تحويل دولت عدالتطلب محمود احمدينژاد ميداد. زماني که توافق سعدآباد با شکست مواجه و از يو سي اصفهان فکپلمب شد. آنروزها حسن روحاني دبير شوراي عالي امنيت ملي بود و جواد ظريف جزء تيم مذاکرهکنندگان. حالا، امروز؛ چهارشنبه 18 ارديبهشت 98 قرار است ايران در برابر آنچه در يک سال گذشته بر برجام رفته است، اقدام متقابل کند. در راستاي اقدام متقابل، ايران در نظر دارد از برخي تعهداتش طبق برجام بکاهد. امروز همزمان با يکسالگي خروج آمريكا از برجام است؛ زمانيکه دونالد ترامپ اعلام کرد از توافق خارج ميشود و ماشه تحريمهاي دوباره عليه ايران را چکاند با همان امضاي پرطمطراقش. آنچه در اين يک سال بر ايران رفت، کم از دور پيشين تحريمها نبود که در دولت دوم احمدينژاد و دولت باراک اوباما براي مجابکردن ايران به ميز مذاکره گذشت. التهاب بازار ارز، نگراني از يافتن خريدار نفت، نايابشدن برخي کالاهاي روزمره زندگي، مشکل در بازار غذا و دارو و تورم و... مسائلي بود که مردم ايران را در روزهاي سختي قرار ميداد. حالا ديگر از حلاوت مذاکره با وزير خارجه آمريكا و دستيابي به توافق در ميان مردم خبري نيست. حالا حتي پيشفرض برخي مردم ديگر اين نيست که با مذاکره يا حتي توافق راه چارهاي ايجاد ميشود. حالا مشکلات عرصه را تنگ کرده و بار مسائل بر دوش برجام و ناکارآمدي آن افتاده است. شايد به نظر شما اقدام ايران در کاهش تعهدات برجامي ديرهنگام به نظر برسد، شايد علت مذاکرهنکردن با ترامپ براي شما جاي سؤال باشد. در ادامه ميخواهيم به اين سؤالها و چراها پاسخ دهيم. چرا يک سال بعد از خروج آمريكا از برجام يک سال گذشته است. حتما ميپرسيد چرا يک سال بعد از خروج آمريكا از برجام ايران تصميم گرفته اقداماتي در راستاي کاهش تعهداتش انجام دهد؟ طبق متن توافق، براي شکايت و بررسي آن بين چهار تا شش ماه زمان در نظر گرفته شده است و رفت و برگشت کميسيونها و جلسات کارشناسي چنين مدتزماني را ميطلبد. سال گذشته و بهدنبال خروج آمريكا از برجام ايران و کشورهاي 1+4 (روسيه، چين، انگليس، آلمان و فرانسه) جلسات کميسيون شکايت از برجام را برگزار کردند. اروپاييها دست به ابتکار عمل زدند تا کانال مالي ويژهاي براي نقل و انتقال مالي با ايران راهاندازي کنند؛ کانالي که به دليل سيطره دلار بر بازارهاي اروپايي و جهان، بهکندي پيش رفت. يعني مسئلهاي که سالها اروپا با آن به طور ضمني مواجه بود؛ يعني ضعيفبودن پايه پولي يورو در برابر دلار، اين بار به صورت عملي و جدي تجربه شد. راهاندازي اين کانال مالي که ابتدا spv ناميده ميشد (به عنوان يک عبارت کلي) و بعد به نام اينستکس معرفي شد، زمان زيادي برد و درنهايت آنچه اعلام شد هم آن نبود که ايران را راضي کند. با اين حال، اروپا در رابطه نزديک با ايران، خواستار ادامه پايبندي به برجام بود. مهلت زمانيای که ايران به اروپا براي فراهمکردن کانال مالي همچنين به روسيه و چين براي همراهي بعد از تحريم داد، يک سال طول کشيد؛ زماني که از منظر ديپلماسي خيلي طولاني به نظر نميرسد. اين يک سال حتي فرصتي برای بهبود رابطه ايران و آمريكا بود که متأسفانه ورق ديگرگون برگشته است. چرا ترامپ خارج شد؟ اگر دونالد ترامپ جمهوريخواه و افراطي مشاوران بهتري داشت يا از مشاوره مشاوران خوبش استفاده ميکرد و تنها زمين بازي را با تندورهايي مثل خودش به اشتراک نميگذاشت، سرنوشت برجام به شکلي ديگر رقم ميخورد. حتي ايرانيان خارجنشيني که به کاخ سفيد مشورت ميدهند، آنچنان از کشور فاصله گرفته و آن را نميشناسند که مشاورههاي آنها نتيجه عجيب و غريبي به بار ميآورد. متأسفانه برخي از آنها کساني هستند که واقعا 40 دهه است که به ايران رفتوآمد ندارند و تصوراتشان درباره اين کشور به قبل از دي و بهمن 57 بازميگردد. اگر همه اينها به گونه ديگري بود، ترامپ به عنوان يک سياستمدار معقول و منطقي نبايد از اين توافق خارج ميشد. اتفاقا ترامپ ميتوانست ايران را در شرايط سخت مذاکرههاي بعدي قرار دهد؛ مذاکره بر سر سوريه، يمن و منطقه به طور کلي. مقامات ايران دور يا نزديک به مذاکره بر سر موضوعات غيرهستهاي نيز ترغيب ميشدند. اما دونالد ترامپ فقط با يک هدف داخلي از برجام خارج شد؛ پشتپازدن به توافقي که دولت پيشين او انجام داده است؛ يعني دولت باراک اوباماي دموکرات. از اينرو او مدعي شد که ايران بايد با او مذاکره کند؛ مذاکرهاي که براي ترامپ تنها يک عکس رسانهاي بود براي سوءاستفاده تا با آن در بوق و کرنا کند که موفق شده است ايران را پاي ميز مذاکره بياورد. فارغ از اينکه به قول محمدجواد ظريف، ما هيچگاه ميز مذاکره را ترک نکردهايم آنها بايد به ميز مذاکره با ما بازگردند. فرصت 10 روز گذشته نشان داد که چقدر نگاه ترامپ به موضوع مذاکره با ايران، ساختگي است. او و نزديکانش هيچ واکنشي به موضوعي که ظريف روي ميز گذاشت، نشان ندادند. ظريف گفت بياييد زندانيانمان را با هم مبادله کنيم. اين اقدام اگرچه اين بحث بر پايه يک هدف انساندوستانه از سوي وزير خارجه مطرح شده است اما ضمنا يکي از بندهاي شروط پمپئو، وزير خارجه آمريكا، براي ايران نيز بود. پس چرا کسي از آن استقبال نکرد. احتمالا چون آنها به قاعده «همه يا هيچ» باور دارند. چرا خارج نميشويم؟ حتما از خودتان ميپرسيد چرا از توافق خارج نميشويم؟ در جواب بايد ديد خروج از توافق به نفع ماست يا استمرار آن. تاکنون اين توافق براي ايران امنيت ايجاد کرده است؛ از زير يوغ فصلنامههاي بند هفت که ايران را ناقض امنيت جهاني معرفي ميکرد، خارج کرده و رابطه ايران با آژانس را که سالها درگير بحران بود، نجات داد همچنين بهبودي نسبي در رابطه ايران و اروپا ايجاد کرده است. تاکنون تلاشهاي آمريكا براي همراهکردن ديگران با خود بر سر رأيدادن به قطعنامهاي جديد عليه ايران موفق نبوده و بارها جلسات شوراي امنيت به جاي محکومکردن ايران به جلسه دادگاه آمريكا بدل شده است. چرا بايد ايران از توافقي که برايش بهبود فضاي نسبي ديپلماتيک ايجاد کرده دست بشويد. يادمان نرود در جهان هيچچيز قطعي نيست. چه تعهداتي کاسته ميشود؟ ايسنا در گزارشي دراينباره نوشته است: «به نظر ميرسد، اقدامات متقابل ايران مبتنيبر بندهاي 26 و ۳۶ برجام بر «کاهش تعهدات» هستهاي استوار است. اين اقدامات به نظر نميآيد در اين مرحله به معناي خروج از برجام باشد بلکه ايران بر اساس بند 26 با توجه به نقض برخي تعهدات برجامي از سوي طرف مقابل، اقداماتي را انجام ميدهد و البته در صورت بيتوجهي طرفهاي مقابل، اين روند ميتواند به خروج از برجام بينجامد. آغاز غنيسازي ۳.۶۷ درصدي، پايبندنبودن ايران به ذخيره ۳۰۰ کيلوگرمي، نصب سانتريفيوژها در فردو که ميتواند از نسل اول و دوم و IR-4 باشد، توليد آب سنگين بيش از ۱۳۰ تن و انبار آن در خاک کشور نه کشوري خارجي، توقف اجراي پروتکل الحاقي و دسترسيهاي اضافي، تحقيقات درباره سانتريفيوژهاي پيشرفته و... از جمله اقداماتي است که ميتواند در فهرست اقدامات احتمالي ايران در چارچوب «کاهش تعهدات» هستهاياش قرار گيرد. اما از اين ميان برخي اقدامات ميتواند اثرات سياسي- بينالمللي و فني فوريتري نسبت به اقدامات ديگر داشته باشد، بهويژه اگر اين اقدام يا اقدامات در حوزه غنيسازي باشد. يکي از اين اقدامات، ميتواند پايبندنبودن ايران به سقف ۳۰۰ کيلوگرم اورانيوم غنيشده به عنوان ذخيره در کشور باشد. بر اساس آخرين گزارش آژانس بينالمللي انرژي اتمي در اسفندماه سال ۹۷، کل موجودي ذخيرهشده اورانيوم غنيسازيشده ايران از ميزان ۳۰۰ کيلوگرم UF6 غنيشده تا ميزان ۳.۶۷ درصد اورانيوم ۲۳۵ (يا معادل آن در اشکال مختلف شيميايي) فراتر نرفته است. ميزان ۳۰۰ کيلوگرم UF6 معادل با ۲۰۲.۸ کيلوگرم اورانيوم است. دومين اقدام ايران که ميتواند اثري به مراتب گسترده در سطح بينالملل داشته باشد، کاهش نظارتهاي آژانس در سطوح مختلف بر فعاليتهاي صلحآميز هستهاي ايران است. آژانس در سه سال گذشته که از اجراي برجام ميگذرد، کمسابقهترين نظارتها را در سطوح پادماني، پروتکل الحاقي و حتي فراتر از دسترسيهاي قانوني نسبت به ايران داشته است و بر همکاري مطلوب ايران در اين مدت با بازرسان آژانس صحه گذاشته است. سازمان انرژي اتمي بعد از دستور مقام معظم رهبري در خرداد سال ۹۷ بعد از اعلام خروج آمريكا از برجام، اقدامات و زمينهسازيهايي را در دستور کار براي اقدام متقابل در زمان مناسب قرار داد که به فراخور در سال گذشته شاهد رونمايي و افتتاح اين پروژهها بوديم و اکنون نظام آماده ميشود تا از جديترين واکنش برجامي خود نسبت به رويکرد يکجانبه آمريكا و از سويي سکوت و بيتفاوتي طرفهاي ديگر برجام رونمايي کند. چه ميشود؟ کارشناسي نوشته تصميم جديد ايران، حامل اين پيام به آنهاست که فروپاشي برجام بيش از آنچه فکر ميکرديم به ما نزديک است. آنچه پيشرو است قطعا به برجام صدمه وارد ميکند، حالا ديگر توافقي دستخورده داريم که هر کسي از گوشهاي به آن صدمه وارد کرده است و شايد در پايان اين راه، دوباره همه سانتريفيوژهاي خاموش روشن شود و همه تعليقها برداشته شود و همه آنچه در صنعت هستهاي به دست آورديم به روزهاي شلوغ خود بازگردد که اگر اين شود هم باکي نيست، در شرايط فعلي کشور ايران، گويا تنها اهرم فشار بهدستآوردن امتياز همين پيشرفتهاي هستهاي است که حتما روزي دوباره روي ميز مذاکره قرار خواهد گرفت. حسن روحاني و جواد ظريف 14 سال پيش روزهاي مشابهي را گذراندهاند؛ روزهايي که به دليل ضعف عملکرد اروپاييها و مخالفت آمريكا، توافق سعدآباد با شکست مواجه شد و با دستور مقام معظم رهبري به دولت وقت (دولت دوم سيدمحمد خاتمي) همه پلمبها بر برنامه هستهاي برداشته شد و دهم مرداد ۱۳۸۴ يوسياف اصفهان فکپلمب شد.
یک مقام آگاه خبر داد فرصت 2 ماهه به ۴+۱ برای جبران یک مقام آگاه در وزارت خارجه گفت: امروز چهارشنبه پنج سفیر از کشورهای ترکیب ۴+۱ به وزارت خارجه فراخوانده میشوند و نامه رئیسجمهور برای انعکاس به پایتختهایشان به آنها تحویل داده میشود. در این نامه کاهش تعهدات ایران در اجرای برجام به عنوان عمل متقابل اعلام میشود. سفرای انگلیس، فرانسه، آلمان، روسیه و چین به عنوان اعضای باقیمانده در برجام در این نشست حضور خواهند داشت. همزمان در نامه دیگری جواد ظریف خطاب به فدریکا موگرینی به عنوان هماهنگ کننده برجام، به شرح فنی تعهداتی که ایران از این پس به آن متعهد نخواهد بود پرداخت. این نامه وجوه فنی امر و نامه رئیسجمهور ی وجوه سیاسی موضوع را توضیح میدهد. ایران در مرحله اول از لغو پایبندیاش به تعهدات هستهای اعلام میکند به محدود کردن ذخایر خود که در متن برجام آمده، متعهد نخواهد بود. در گام اول، به محدود شدن ذخایر اورانیوم غنیشده به ۳۰۰ کیلوگرم و ۱۳۰ تن آب سنگین پایبند نخواهد بود و در جریان فعالیت هستهای هر چقدر این دو پارامتر افزایش یابد ایران آن را محدود نخواهد کرد. ایران به کشورهای ۴+۱ فرصتی دو ماهه خواهد داد تا بتوانند وضعیت فروش نفت ایران را به میزان قبل از خروج آمریکا از برجام بازگرداند در غیر این صورت گامهای طراحیشده بعدی برداشته خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.