|

رويكردهاي جايگزين نقد

شرق: «آينده‌اي براي نقد» كاترين بلزي كه مدتي پيش با ترجمه حبيب رستمي در نشر نيماژ منتشر شد، اثري است درباره رويكردهايي كه نقد بايد در پيش بگيرد و از‌اين‌رو مي‌توان آن را اثري انتقادي درباره خود نقد دانست. اين نكته‌اي است كه بلزي در همان ابتداي ديباچه كتابش به آن اشاره كرده: «اين كتاب در مورد نقد آثار كلامي است. من بر اين باورم كه نقد در وضعيت كنوني به موضوع مهمي نمي‌پردازد و در ادامه مي‌كوشم تا يك روش جايگزين را مطرح كنم». بلزي معتقد است كه دوران امروز دوران ضد تفكر و خرد است و از‌اين‌رو علوم انساني به طور عام به كمك‌هايي كه امكان بهره‌مندي از آنها را دارد، نياز دارد. بلزي از خود نقد آغاز مي‌كند و مي‌كوشد تا راه‌هايي براي تغيير وضعيت آن در آينده بيابد. از‌اين‌رو او مي‌گويد كه «آينده‌اي براي نقد» صرفا كتابي درباره ادبيات نيست؛ چرا‌كه «كتاب‌هاي ادبيات بسيار خوبي در‌حال‌حاضر وجود دارند و گويي موضوع نقد، نامرئي و دور از ديد است. در عوض، اين كتاب به موضوع نقد، اولويت‌هاي تعيين‌كننده فعلي و چندين جايگزين ممكن براي آنها مي‌پردازد. در‌حالي‌كه متون اصلي براي خواندن و بازخواني، آماده و در دسترس هستند، كاري كه ما با آن‌ها مي‌كنيم -و ديگران را نيز تشويق مي‌كنيم كه چنين كنند- تا حد زيادي به ارزش‌هاي غالب نقد و فرضيات مربوط به آن بستگي دارد. اين موارد مي‌توانند كمابيش حق مطلب تجربه خواندن و همچنين دانش فرهنگي را كه از خواندن عايد مي‌شود برسانند. اعتقاد دارم كه مي‌توانستيم بهتر عمل كنيم». بلزي مي‌گويد كه يكي از مشكلات نقدِ كنوني ادبيات، اين است كه به قضاوت ارزشي ادبيات تمايل دارد و به اعتقاد او بايد رويكردي جايگزين براي آن يافت: «آثار كلاسيك، ادبيات محسوب مي‌شوند و نه آثار پرفروش؛ رمان‌هاي ادبي هم جايي در اين ميانه قرار دارند؛ اما اجماع مشخصي در مورد اساس اين قضاوت‌ها و همچنين درك مشتركي از مزاياي انجام چنين قضاوت‌هايي وجود ندارد. من قصد دارم در اينجا رويكرد جدلي داشته باشم؛ اما نه در مورد آثاري كه بايد بسنجيم و ارزش‌يابي كنيم، به همين علت اين موضوع را برجسته مي‌كنيم؛ اما با وجود قرن‌ها سنجش و بررسي نوشتارها، ما هيچ واژه‌ غيرقضاوت‌كننده‌اي براي يك اثر هنري متشكل از واژه‌ها يا يك ساختار كلامي كه در وهله اول براي انتقال اطلاعات طراحي نشده باشد، نداريم. نوشتن خلاقانه يا نوشتن خيالي و ابتكاري خنثي‌تر از ادبيات نيستند. من كه از اين مشكل سرگشته بودم، به سختي داستان را پذيرفتم». يكي از مواردي كه بلزي بر آن تأكيد دارد، اين است كه بايد در نقد ادبي به لذت داستان و به عبارتي تخيل توجه كنيم. او مي‌گويد تحليل آثار ادبي بيشتر بر‌اساس رويكرد كانتي صورت مي‌گيرند و لذت را با قضاوت و تقوا درمي‌آميزند. حالا او در اين كتاب مي‌كوشد كه رويكردي ديگر پيشنهاد دهد، رويكردي كه نه با انتقاد از كانت بلكه با توجه به جاذبه و فريبندگي ادبيات داستاني شكل مي‌گيرد و به اعتقاد او اين آغاز راهي نو در عرصه نقد است. راهي كه خودش اين‌چنين مختصاتش را توصيف مي‌كند:‌ «در اين فرايند من برخي از موانع غالب براي فهم بهتر بافت متن را به چالش مي‌كشم كه از آن جمله مي‌توان به جايگزيني اخلاقيات با خواندن، سرگشتگي زندگي‌نامه و كم‌شدن توجه و دقت كه از برتري‌دادن به واقع‌گرايي (رئاليسم) ناشي مي‌شود، اشاره كرد. در ادامه نشان مي‌دهد كه نقد مي‌تواند بلندهمت‌تر باشد. نقد دانشي ارزشمند از فرهنگ را در گذشته و حال، در اختيار ما مي‌گذارد و فرهنگ به‌عنوان عنصري كه براي بشر عميقا سازنده است، شناخته مي‌شود. تاريخ فرهنگي كه توسط داستان نشان داده شده است، متنوع و چندلايه است و اين نگرش را كه هميشه گزينه‌ها و انتخاب‌هاي ديگري وجود دارند، توجيه كرده و از آن حمايت مي‌كند. اگر داستان خيلي لذت‌بخش نبود، تصوير آن از مسائل اجتماعي با اهميت‌ از‌جمله نژاد، جنسيت، يا بوم‌شناسي، از اهميت كمتري نسبت به حال برخوردار بودند. داستان هم بينش و بصيرت مي‌دهد و هم تأثرات را به كار مي‌گيرد، تا حدي كه ميل و رغبت خوانندگان و مخاطبان را درگير كند». بلزي همچنين مي‌گويد كه «آينده‌اي براي نقد» بيش از آنكه اثري نظري باشد اثري است كه بر عمل‌كردن تمركز دارد. اين كتاب داراي هفت بخش با اين عناوين است:‌ لذت، تقوا، زندگي‌نامه، رئاليسم، فرهنگ، تاريخ و ميل. در بخش مربوط به رئاليسم، به سنت رئاليسم در تاريخ ادبيات پرداخته شده و به اينكه رئاليسم هنوز هم طرفداراني جدي در ادبيات و هنر دارد. در اينجا به جايگاه كنوني رئاليسم توجه شده و اينكه آيا ما اهميت زيادي به واقع‌گرايي مي‌دهيم يا نه.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.