بالا بدم بالا روم
اکبر قراخانیبهار
خاطرم هست شادروان هشترودی در بخشی از صحبتهای خود در یک گردهمایی به این موضوع اشاره کرد که مباحث مربوط به فضا ابتدا از سوی یک مهندس جوان فرانسوی مطرح شد و سپس دو قدرت بزرگ (آمریکا و شوروی در آن زمان) پیگیر آن شدند. بعد اضافه کرد: ما هم دیر یا زود باید به این موضوع بپردازیم. در ادامه حاضران را تشویق کرد به تحقیق و مطالعه و نیز ستارهشناسی عملی بپردازند. آن زمان رشته ستارهشناسی در دانشگاهها وجود نداشت، ولی درسی سهواحدی با عنوان «نجوم» در بعضی از دانشکدههای علوم در کنار دروس ریاضی تدریس میشد.
جلسات بعدی نیز به ترتیب در جاهای دیگری تشکیل شدند؛ مثلا یک جلسه عمومی بزرگ (مفصلتر از قبل) نیز در همین سالها در تالار فرهنگ واقع در خیابان حافظ تشکیل شد. ادارهکننده این جلسه «داوود رمزی» از گویندگان معروف رادیو در آن زمان بود. او در فاصلههای بین بخشهای مختلف برنامه، اشعاری را از شاعرانی که نوعی پرداختن به «عالم بالا» در آنها بود، میخواند؛ بهویژه این بیت از مولانا را که «... آنجا روم آنجا روم/ بالا بدم بالا روم...» بین جملات خود تکرار میکرد. سخنرانان اصلی این گردهمایی عمومی بزرگ، دکتر محمدقلی جوانشیرخویی و دکتر آلینوش طریان (هر دو از استادان گروه فیزیک در دانشگاه تهران) بودند. موضوع صحبت خویی، «مکانیک آسمانی» و موضوع سخنرانی طریان، «فیزیک خورشیدی» بود. نمایشگاهی به صورت پوستر (شامل عکسهای مربوط به فضا و تکنولوژی فضا) نیز بیرون سالن تدارک دیده شده بود. بعدا جریان این برنامه و بهویژه متن سخنرانی سخنرانان به صورت صفحات روزنامهای معمول همراه با عکس و شرح در تیراژی محدود منتشر شد. در همین سالها (نیمه دوم دهه ۱۹۶۰ / ۱۳۴۰)، فیلم سینمایی معروف «ادیسه فضایی ۲۰۰۱» بر اساس داستانی از آرتور سی کلارک و به کارگردانی استانلی کوبریک ساخته شد. این فیلم که به طریق سینه راما (پرده قوسی با چند دوربین) تهیه شده بود، در همان زمان در تهران با نام «راز کیهان» در سینما آتلانتیک (سینما «آفریقا» در خیابان ولیعصر) نمایش داده شد. این فیلم که به نظر منتقدان سینمایی یکی از تأثیرگذارترین فیلمهای تاریخ سینماست، سکانسهای بینظیری از داستان تکامل بشر از زندگی غارنشینی تا سفینههای فضایی و موضوعاتی نظیر هوش مصنوعی دارد. داستان فیلم سفری فضایی را به تصویر میکشد که در آن دستگاه خودکار در داخل سفینه (هال)، کنترل آن را بر عهده میگیرد. این فیلم مثل همه دنیا در ایران نیز با استقبال روبهرو شد. من آن را در سینما آتلانتیک که تنها سینمایی در کشور بود که میتوانست آن را به طریق سینه راما به نمایش بگذارد، دیدم. بعدا جلسه دیگری نیز در سالن اجتماعات دانشکده علوم در دانشگاه تهران و با سخنرانی هشترودی برگزار شد. موضوع این سخنرانی، ریاضیات کاربردی با اشاراتی به استفاده از آن در دانش فضا بود. در این سخنرانی، او بیانات خود را با این سخن به پایان برد: «... اگر سنت جاری اجازه بدهد، دوست دارم در ورودی همین مسجد دانشگاه (تهران) دفن شوم تا قدمگاه جوانان دانشپژوه باشم ...». او چند سال بعد در سال 1355 فوت کرد و پیکر او از جلوی در اصلی دانشگاه تهران تشییع شد. من از اولین سالهای انتشار مجله فضا و بعدها تشکیل کانون فضایی ایران، با مجله و کانون در ارتباط بودم. از نخستین اعضا و فعالان کانون نیز بودم و به صورت مستمر برای برنامهریزی کارها در دفتر مجله حضور مییافتم. قبلا همه فعالیتها را به صورت داوطلبانه انجام میدادم. بعدها و با آغاز سالهای دهه 1350، جزء نویسندگان و هیئت تحریریه مجله فضا شدم. مقارن همین زمانها، محلی نیز در دفتر مجله برای اداره امور مربوطه داشتم. این کار برای من در آن زمان که هنوز دانشجوی دانشگاه تهران بودم، علاوه بر علایق علمی، ممر درآمد مختصری هم بود. در همه آن سالها، این قبیل برنامههای گردهمایی عمومی و بزرگ هر از چندی اجرا میشد. علاوه بر اینها، به صورت مرتب ماهانه جلسات کوچکتری نیز در دفتر خود مجله تشکیل میشد. شرکتکنندگان جلسات نیز اکثرا از دانشجویان رشتههای علمی و فنی دانشگاههای تهران، صنعتی آریامهر (شریف فعلی) و صنعتی پلیتکنیک (امیرکبیر فعلی) بودند. در این جلسات افراد مختلفی نظیر هشترودی، پرویز شهریاری، فعالان یا اعضای کانون و سایران یا خود دانشجویان سخنرانی یا صحبت میکردند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.