منبع خبر قابل تعقيب نيست
كامبيز نوروزي
در ايران هميشه موضوعاتي مطرح ميشود که در دل آنها مسائل حقوق رسانه به شکلي زنده و ملموس قابل تجربه و طرح کارشناسي است. منبع خبر ازجمله مباحثي است که در حقوق رسانه درباره آن گفتوگو ميکنيم.همه رسانهها اخبار خود را از منابع مختلف تهيه ميکنند. منابع خبري گاهي آشکار و مشخصاند و رسانه آن را در متن خبر ذکر ميکند. منبع خبر ممکن است رسانهاي ديگر باشد؛ مثلا خبري توليد يک نشريه يا يک تلويزيون يا يک راديو يا يک خبرگزاري است و رسانه ديگر آن را به نقل از همان رسانه منتشر ميکند. گاهي منبع خبر يک فرد است؛ مانند وقتي که يک مقام رسمي يا غيررسمي و غيرحکومتي چيزي ميگويد و رسانه آن را نقل ميکند؛ اما گاهي ممکن است رسانه مايل به ذکر منبع خبر خود نباشد. در اين موارد از اصطلاح «منبع آگاه» يا «منبعي که مايل به افشاي نام خود نيست» يا «يکي از ناظران آگاه» يا مانند اينها استفاده ميشود. اين اصطلاح زماني به کار ميرود که منبع خبر به دلايلي، مانند دلايل امنيتي يا اخلاقي مايل به انتشار نام خود نيست يا خود رسانه بنا بر سياست کاري خود تمايل ندارد نام منبع خود را فاش کند.در بحث منبع خبر توجه به چند نکته از حقوق و اخلاق روزنامهنگاري ضروري است. ازجمله: نخست اينکه اگر منبع خبر مايل به انتشار نام خود نيست، رسانه بايد آن را محفوظ نگه داشته و از افشاي نام او خودداري کند.
دوم اينکه نميتوان رسانه را ملزم به افشاي منبع خبري خود کرد. ممنوعيت الزام رسانه به افشاي نام منبع خبر در قوانين ايران نيامده است؛ ولي بهعنوان يکي از ضرورتهاي امنيت رسانه و حق کسب خبر، يک قاعده حقوقي است که لازمه آزادي رسانه و امنيت حرفه روزنامهنگاري است. واقعيت اين است که بسياري از اخبار مهم و اثرگذار و قانوني رسانهها از طريق منابعي به دست ميآيند که اگر امنيت آنها به مخاطره افتد، روند خبرگيري و خبررساني رسانهها به مخاطره جدي ميافتد. سوم اينکه چه منبع خبر در متن خبر ذکر شده باشد چه نام او نيامده و رسانه با قيد «منبع آگاه» يا مشابه آن خبر را نقل کرده باشد، مسئوليتي متوجه منبع خبر نيست. نميتوان بعد از انتشار خبر منبع خبر را به دليل بيان آن خبر، رسانه او را تحت تعقيب کیفري قرار داد. اگر آن خبر محتوايي دارد که شايسته تعقيب کیفري است، رسانهاي که اقدام به انتشار کرده است، مسئول بوده و بايد پيگرد شود. در هر خبر، رسانه است که بايد تشخيص بدهد که مثلا خبر تا چه اندازه ممکن است صحت داشته باشد يا نه، آيا در خبر سخن توهينآميزي وجود دارد يا خير. هر ساعت و هر روز صدها و هزاران خبر توليدی و غيرتوليدي از منابع مختلف در اختيار رسانه قرار ميگيرد. هر رسانه به فراخور موضوع و سياست و روش خود از ميان آنها انتخاب کرده و منتشر ميکند. اين خود رسانه است که بايد متوجه باشد که فلان خبر ممکن است داراي محتواي مجرمانه باشد و از انتشار آن خودداري کند يا متوجه آثار انتشار خبر باشد. درهرحال نميتوان منبع خبر را مسئول دانست که چرا چنين خبري را به رسانه داده است و او را مورد پيگرد کيفري قرار داد. وقتي منبع خبر در متن خبر نيامده و از او بهعنوان منبع آگاه يا شبيه اين ذکر شده است، موضوع حساستر ميشود. رسانه نبايد نام او را افشا کند. در غيراينصورت مرتکب نقض اخلاق حرفهاي شده است. ديگر اينکه هيچ مقامي هم نميتواند رسانه را ملزم به افشاي نام منبع خود كند. چنين الزامي به منزله نقض حق کسب خبر و حق امنيت حرفهاي است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.