شبکه سراسري دانشگاهيان
سيدمصطفي هاشميطبا
چندي پيش گروهي از دانشجويان دانشکده فني دانشگاه تهران در ملاقاتي اظهار کردند گروهي برای فعاليت در زمينه محيط زيست تشکيل دادهاند و بهنوعي نظرخواهي ميکردند. از اهدافشان سؤال کردم و پاسخشان را چندان دقيق و مبتکرانه نيافتم. گفتم شما يک دانشکده در يک دانشگاه هستيد، در سراسر ايران -به لطف دانشگاه آزاد اسلامي و گسترش ساير دانشگاهها- تعداد زيادي دانشکده شبيه دانشکده شما ايجاد شده است؛ شبيه از نظر دانشکدهبودن و نه از نظر رشته تحصيلي. مناسب بود اگر اين ايده، يعني ايده حفاظت از محيط زيست را به ديگر دانشکدهها تعميم داده و مانند يک شبکه سراسري فعاليت مفيد خود را گسترده ميكرديد.به خاطر دارم روزي به مرحوم حجتالاسلاموالمسلمین فلسفي گفتم شبکه روحانيت کشور که حتي در خانههاي مردم رفتوآمد دارند، شبکهاي است که ميتواند در تربيت قاطبه مردم تأثيرگذار باشد و با اتخاذ دستورالعمل تربيتي رودررو به اصلاح تربيت مردم همت گمارند. اين شبکه و شبکه دانشگاهي که از آن ياد کردم، موضوع مبارکي است که نميتوان بهسادگي از آن گذشت. خوشبختانه در شماره شنبه 14 ارديبهشت «شرق»، يادداشتي از آقاي نعمتالله فاضلي، انسانشناس، درج شده بود که خبر از ايجاد يک گروه اجتماعي به نام «استادان دانشگاه» ميداد و در اين موضوع توضيحات ذيقيمتي را ارائه کرده بود.اگر اين شبکه يعني شبکه «استادان دانشگاه» مانند بسياري از شبکههاي ديگر به درددلهاي شخصي، حرفهاي صنفي يا گلههاي معيشتي،
ردوبدل کردن عکس، خاطره و لطيفه و انتقادهايي که دائما در کشور در جريان است، بپردازد، صدالبته نهتنها کاري در شأن استاد دانشگاه نکردهاند بلکه ارزشهاي استادي و معلمي را زير پا گذاشتهاند. گاه انسانها درحاليکه شأن خود را بالاتر از همه ميدانند، در عمل به عناصري روزمرهخواه و دانهچين تبديل ميشوند.طرح موضوع شبکه «استادان دانشگاه» بهانهاي است براي اين تذکر که دانشگاهيان ايران يک بار بهصورتي جدي نقش خود را بازآفريني کنند و به رسالت خود که گسترش عملي علم در جامعه است، جامه عمل بپوشانند. بارها مشاهده شده است که يک مدرس دانشگاه قيافه مظلومانهاي به خود ميگيرد و ميگويد من يک معلم ساده هستم! گو اينکه در خيال، خود را در شمار مردان برتر ميانگارد. نه آن تواضع ساختگي مفيد است و نه فراموشکردن نقش اجتماعي يک استاد دانشگاه. اگر آنطورکه آقاي فاضلي نوشته است «استادبودن نه يک شغل بلکه يک هويت است» در وجود دانشگاهيان حک شود، اين شبکه سراسري و وسيع دانشگاهي ميتواند تأثيرگذار درجه نخست و والاي اجتماعي در ايران باشد؛ مشروط بر آنکه نه صنفي باشد و نه سياسي.
ميگويند فلاسفه جهان را تفسير ميکنند -که مارکس ميگويد بايد تغيير دهند- و سياستمداران جهان را در سلطه ميگيرند اما آنها که دنيا را تغيير دادهاند، عالمان و مهندسان هستند. استادان و دانشگاهيان در زمره عالمان هستند اما عالماني که مصداق بيان سعدي «عالم بيعمل درخت بيثمر» است؛ هرچند صدالبته آموزش نسل جوان خود عملي بسيار والا است اما نقش هويتي استادان به اين امر واحد بازنميگردد.ميخواهم با دستاويز قراردادن همان مسئله محيط زيست که ذکر شد، نقبي به تواناييهاي شبکه استادان يا دانشگاهيان زده باشم. اگر دانشگاهيان به هويت خود معتقد باشند و به طور کامل بخواهند زکات علم خود را به ملت تقديم کنند، بايد در موضوعاتي که مناسب به ايران و مردم ايران است، همدست و داستان باشند. تصور کنيد دانشگاهيان ما در شهرهاي کوچک و بزرگ در سراسر کشور چون نقده، عجبشير، چابهار، ايذه، اليگودرز، بيرجند، تربت جام، اروميه، مراغه، جهرم، دزفول، لار، خنج، آباده، خمينيشهر، اصفهان، اهواز، مشهد، تبريز، شيراز، کازرون و صدها شهر ديگر در موضوعي همفکر و همداستان شوند، آيا در صحنه اجتماعي نميتوانند تأثير تعيينکننده خود را به کار گيرند؟ البته در ميان دانشگاهيان در مسائل علمي و بهویژه اجتماعي، اختلافنظرهايي هم ديده ميشود و اين اختلاف گاه کار را سخت ميکند؛ اما همان هويت استادي، اگر رعايت شود، نوعي وحدت به بار ميآورد. هرچند معروف است که علما حسود هستند. اگر اين امر طبيعي يعني اختلاف برداشت و نظريه در نظر گرفته شود و احترام متقابل حفظ شود، ميتوان به امر نسبتا واحدي دست يافت و شبکه دانشگاهي در اقناع مردم و روشنگري، راهنمايي مسئولان و ارائه راهحلهاي اجتماعي کمک فکري کرده و از پس آن در محدوده جغرافيايي خود به تبيین مسائل برای مسئولان و مردم کمک کنند. برای مثال شبکه دانشگاهي با تخصص کشاورزي ميتواند کشاورزي کشور را دگرگون و بهينه و کاستيهاي موجود را اصلاح کند و ارتقا دهد. شبکه دانشگاهي مانند قطاري است که اگر ابتداي آن حرکت کند، آخرين چرخ آخرين واگن نيز در همان لحظه حرکت خواهد کرد و البته اين به شرطي است که اولا خارج از نيازهاي مادي استادان و مسائل صنفي شکل گيرد و ثانيا بهجاي پرداخت به مسائل سياسي و حاکميتي صرفا در جهت اصلاح مسائل اقتصادي و اجتماعي جامعه عمل کند. در اين صورت است که ماهيت و هويت استادي در جهت اصلاح مسائل کشور شبکهاي مؤثر و مفيد تشکيل خواهد داد و الا آنچه باقي ميماند، حاکي از دگرگونشدن هويت استادي از امري جامع و نافع به امري شخصي و غيرمؤثر خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.