جريانسازي براي مقابله با تحريم
فريدون مجلسي . تحليلگر روابط بينالملل
آمريکا با تشديد روزافزون تحريم عليه ايران ميخواهد نشان دهد در برخورد با ايران جدي است؛ اتفاقي که تيم ترامپ- نتانياهو از بيش از چهار سال پيش براي آن دورخيز کردهاند. آنان با فضاسازي اسرائيل و اعلام تهديدشدن از سوي ايران، بهانهسازی در پيش گرفتهاند و در اين بخش تصور ميکنند همراهي اروپا، روسيه و چين را هم در شوراي امنيت دارند. چند سال قبل وقتي تهديدهاي احمدينژاد با بهرخکشيدن توانمنديهاي هستهاي تشديد شد، مدعي شدند منظور ايران ساختن سلاح هستهاي و تهديدهاي منطقهاي است؛ موضوعي که منجر به صدور شش قطعنامه تحريم کذايي و الزامآور بينالمللي شد. ايران براي خنثيسازي اين فضا، به حضور جدي در مذاکره بينالمللي و امضاي برجام و اثبات حسن نيت و تمايلنداشتن به ساخت بمب هستهاي پرداخت. رفتار ستيزهگران در آمريکا و اسرائيل و برخي اقدامات ناهماهنگ در ايران، از همان آغاز برجام را به چالش کشيدند؛ چالشي که با توجه به مواضع متقابل دو طرف، هنوز هم ادامه دارد. متحدان عرب منطقهاي اتحاد اسرائيل و آمريکا دلايل متفاوتي دارند. اينان که از اسرائيل اهانت ديده و شکست خورده و دم فروبستهاند، هرگز درباره اسرائيل احساسات صميمانهاي ندارند. اينان در 70 سال گذشته در بخش مهمي از هزينههاي جنگي با اسرائيل و در التهاب و تشويشي که مانع سرمايهگذاري و توسعه اقتصادي و اجتماعي در کشورهايشان ميشد، سهيم و شريک بودهاند. اکنون که عربستان، کويت، امارات و قطر طعم پول و امکانات حاصل از آن را چشيدهاند، ديگر به قايق تفريحي و هواپيماي شخصي و ويلاهاي اروپايي دلخوش نيستند، به دنبال توسعه اقتصادي و کسب حيثيت بينالمللي از طريق اروپاييسازي جوامع خود هستند. براي اين کار هزينهکردن بيشتر براي شکستدادن اسرائيل را کنار گذاشته و با بهرهمندي از گسترش ايرانهراسي از طريق لابيهاي مقتدر و بهرهگيري از برخي اشتباهات داخلي ايران، کوشيدهاند مسئله قديمي عرب-اسرائيل را به مسئله ايران-اسرائيل تبديل کنند و ضمن تنهاگذاشتن ايران عليه آن جبهه بگيرند. آمريکا از اين وضع راضي است؛ زيرا بازاري براي فروش دهها ميليارد دلار اسلحه يافته است که اگر کار به استفاده از آنها نيز بکشد، ويرانهاي در خاورميانه بر جا خواهد گذاشت که خيالشان را از بابت بازار بزرگتري براي بازسازي منطقه راحت خواهد کرد؛ اما در بين اين تحولات خطراتی نيز نهفته است که موجب نگراني آنهاست. اول اينکه اگر اين کشورها با توسعه اقتصادي و صنعتي و علمي به مرحله قدرت واقعي متکي به خود برسند، ديگر چه نيازي به سرسپردگي خواهند داشت؟ و دوم اينکه چه اطميناني ميتوان داشت که اين دولتها که فاصله طبقاتي و فرهنگي فزايندهاي با مردم اغلب قبيلهاي پيدا ميکنند، با توجه به مهاجرتهاي گسترده از روستا و قبيله به شهرها، روزي سهمي متناسب با اکثريت خود نخواهند و بر حاکمان نشورند؟ در هر دو حال تکليف سلاحها و امکاناتي که در اختيارشان قرار گرفته است، چه خواهد شد و در چنان روزي عليه چه کسی به کار خواهد رفت؟ اروپاييان نيز در اين نگراني شريک بوده و طرفدار نوعي اعتدال بوده که اوضاع را آنچنان دوقطبي نکنند که خصومتهاي حاصل از تحريم اروپا را نيز قرباني تفرعن آمريکايي کند؛ بههميندليل تحريمهاي آمريکا را سلاحي نميدانند که قرارگرفتن در پناه آن به سودشان باشد.
اروپا ثروت خود را مديون توسعه صنعتي و صدور محصولات برتر خود است. آيا اين محصولات بايد به آمريکا و ژاپن صادر شود؟ چين، هند و برزيل (چپ باشد يا راست) و ترکيه، مالزي، تايوان و کرهجنوبي که خودشان غولهاي رقيب هستند، روسيه هم بالقوه رقيب صنعتي مهمي است. ميماند کشورهاي ديگري که يا اندوختههاي بانکيشان در خطر بلوکهشدنهاي سياسي آمريکا و اروپاست يا صادرات و وارداتشان در خطر تحريمهاي زورمدارانه آمريکاست. روسيه هم از تحريمهاي غربي بر سر مسائل کريمه و اوکراين ناراضي است. اگر قرار باشد ترکيه کالاهاي شناختهشده خود را به بازار ايران در همسايگي صادر نکند، چه کسي زيانش را جبران خواهد کرد؟ اگر ترکيه از خريد نفت و گاز کمهزينه و ساير مواد اوليه پتروشيمي ايران محروم شود، چه کسي زيانهاي ترکيه را که توليداتش را با هزينه کمتر رقابتپذير ميکند، جبران خواهد کرد؟ اين است که اروپا با استناد به پايبندي ايران به شرايط برجام با تشديد متعصبانه تحريمها از سوي آمريکا و شعار به صفر رساندن صادرات نفت ايران مخالفت ميکند؛ هرچند هنوز نتوانستهاند صندوق اروپايي مبادله با ايران را هم وارد فاز عملياتي کنند. آمريکا در تهديدهاي خود در به صفر رساندن صادرات نفت ايران، شايد ايران را با کشورهاي ديگر عضو اوپک مقايسه ميکند و شايد غافل است از اينکه مصرف روزانه انرژي ايران (از نفت و گاز) بيش از معادل چهار ميليون بشکه نفت خام است که از کل توليد برخي از کشورهاي عضو اوپک بيشتر است. شايد اين نکته براي سياستگذاران ايران شوک بيدارکنندهاي باشد که با چنين مزيت برجستهاي در مقايسه با رقبايي مانند ترکيه، پاکستان و کرهجنوبي-که مصارف داخليشان را هم بايد وارد کنند- چرا درآمدهاي خود را به عرصههاي پرمخاطره ببرند که برخي نارضايتيهاي داخلي و توطئه بينالمللي را در پي دارد؟ ميگويند از هزينههاي توليد نفت شِيل آمريکا کاسته شده و ميتواند جايگزين نفت ايران و رقباي ديگر شود، گذشته از تبليغات شايع در بازار نفت، بايد گفت که بههرحال هزينه نوع حفاري و داغکردن شنهاي نفتي نميتواند از هزينه انرژي گرمکردن آن کمتر باشد و ضمنا تخفيف در فروش غيرمتعارف نفت در وسط دريا، ميتواند در بهاي پايه نفت اثرگذار باشد. چين درحالحاضر در حال مذاکره با آمريکا براي بهبود شرايطي است که بر اثر افزايش تعرفههاي آمريکا به صادرات آن کشور به آمريکا آسيب رسانده است. با خصوصياتي که از ديدگاه سوداگرانه چين سراغ داريم، بعيد نيست بخواهند با بازي با مهره ايران، نظر لطف آمريکا را به خود جلب کنند؛ اما مبادلات ايران و چين که در حدود يکدهم مبادلات آن کشور با آمريکاست، رقم کمي نيست که براي چين قابل گذشت باشد. منظور اين نيست که ايران از تحريم آسيب نميبيند؛ و منظور تشويق كساني نيست که اين روزها با تشويق ايران به خروج از انپیتی يا برجام، دقيقا به اهداف ستيزهجويانه آمريکا کمک ميکنند؛ بلکه بايد مشوق شرايطي بود که شرايط التهاب و مخاطره را که مانع اصلي توسعه اقتصادي در کشور است، از ميان بردارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.