|

اقتصاد بدون نفت، ابتکار مصدق براي رهايي ايران از وابستگي به امپرياليسم سرمايه‌داري

پروفسور شاپور رواساني

اقتصاد بدون نفت تنها راه نجات اقتصاد ايران از سلطه دولت‌هاي امپرياليستي بود؛ زيرا بازار، بها و راه‌هاي صدور نفت در اختيار اين دولت‌ها قرار داشت (و قرار دارد) که مي‌توانستند (و مي‌توانند) با همکاري دولت‌هاي دست‌نشانده خود، ميزان فروش و بهاي نفت در بازارهاي جهاني را تعيين کنند. پس از ملي‌شدن نفت در ايران، دولت انگلستان مانع عرضه نفت ايران در بازارهاي جهاني شد. براي مقابله با اين اقدام و احيای اقتصاد ايران و خارج‌کردن آن از سلطه امپرياليسم، دکتر مصدق اقتصاد بدون نفت را در ايران مطرح کرد. انور خامه‌اي در بررسي علل اين ابتکار دکتر مصدق که در راستای استقلال ايران انجام شد و براي پاسخ‌دادن به سؤالات و انتقادات درباره نپذيرفتن پيشنهادهای بانک بين‌المللي از طرف دولت ايران مي‌نويسد: «بعد از ملي‌شدن صنعت نفت، شرکت نفت انگليس و ايران هرچه در تمام مملکت داشت به ملت ايران تعلق گرفت و ديگر صاحب مالي نبود که بانک بين‌المللي دستگاه نفت را از طرف دولت به‌عنوان مالکيت معادن و از طرف شرکت به‌عنوان مالکيت تأسيسات نفت اداره کند و کارشناسان نفت تبعه انگليس هم که در نتيجه خلع يد از ايران رفته بودند برگردند و مشغول کار شوند. آيا امضاي چنين قراردادی غير از اين بود که قانون ملي‌شدن صنعت نفت لغو شود و بهره‌برداري از معادن کماکان در دست شرکت نفت انگليس و ايران قرار گيرد. بانک بين‌المللي که کارش بهره‌برداري از معادن نفت نبود که خود اين کار را بکند. او مي‌خواست همان وضعيت سابق را در آبادان برقرار کند... و بعد از انقضاي مدت دو سال هم باز شرکت همان حرف‌هايي را که مي‌زد، بزند. در اين صورت آيا ممکن بود که دفعه ديگري صنعت نفت ملي شود و اوضاع و احوال اجازه دهد که ملت ايران از شرکت خلع يد کند؟ بايد اضافه کنيم در ميان پنج پيشنهادي که در مدت دو سال کشمکش براي رفع اختلاف ارائه شد، اين تنها پيشنهادي بود که ملي‌شدن نفت را رسما نمي‌شناخت، در‌حالي‌که پيش از آن دولت انگليس ملي‌شدن را به رسميت شناخته بود. آيا دکتر مصدق حق نداشت چنين پيشنهادي را رد کند؟ و آيا با قبول چنين قراردادي و به کمک درآمد آن مي‌شد انقلاب اجتماعي تمام‌عياري در ايران انجام داد و استبداد ايراني را ريشه‌کن كرد؟!... پس از رد اين پيشنهاد بود که دکتر مصدق و يارانش تصميم گرفتند «اقتصاد بدون نفت» را پي‌ريزي کنند. اين کار در آغاز بسيار دشوار به نظر مي‌رسيد و بعضي از رهبران نهضت آن را عملي نمي‌شمردند و ديگران خود را براي سال‌هايي سخت و دشوار و تحمل رياضت آماده کرده بودند. حتي شخص دکتر مصدق با آنکه مي‌دانست وابستگي اقتصاد ايران به درآمد نفت، سابقه‌اي طولاني ندارد و تنها از زمان جنگ جهاني دوم براي تأمين کسري روزافزون بودجه دولت نخست مورد استفاده قرار گرفته و سپس به‌تدريج به تکيه‌گاه عمده آن مبدل شده است، باز به دشواري آن آگاه بود. با وجود اين، چون دو راه بيشتر پيش‌روي آنها قرار نداشت، يا بايد تسليم دشمن مي‌شدند و به بازگشت شرکت نفت انگليس به نحوي از انحا و ازبين‌رفتن خلع يد و تسلط ايران بر منابع نفت خويش تن مي‌دادند، يا دامن همت به کمر مي‌زدند و کمبودها و رياضت‌هاي ناشي از چشم‌پوشي از درآمد نفت را تحمل مي‌کردند، بديهي است شق دوم را ترجيح دادند و به پي‌ريزي اقتصاد بدون نفت همت گماشتند».۱ «در همين فرايند، شخص دکتر مصدق در جلسه‌اي با فراکسيون نهضت ملي ۲۶/۱۲/۱۳۳۱ مي‌گويد: با تصميماتي که دولت براي جبران کمبود درآمد حاصله از نفت گرفته است، ترتيبي اتخاذ شد که بودجه مملکت از درآمد نفت بي‌نياز باشد و با فعاليتي که براي صدور دخانيات به خارج از کشور و همچنين صدور پنبه به عمل آمده است، کسری بودجه جبران خواهد شد؛ مضافا اينکه براي جلوگيري از قاچاق نيز اقدامات لازم مبذول شده است و با اين ترتيب درآمد حاصله از نفت هرچه باشد، اختصاص به کارهاي توليدي دارد و هيچ‌گونه ارتباطي با بودجه کشور نخواهد داشت. دکتر مصدق معتقد بود ايران بايد داراي اقتصادي بدون نفت باشد و حالت تک‌محصولي کشورهاي تحت سلطه امپرياليسم که مانند ايران نفت، مصر فقط پنبه، فرمز فقط شکر، برزيل فقط قهوه، سيلان فقط چاي و آرژانتين فقط گوشت را نداشته باشد. طرح تز «اقتصاد بدون نفت» در ايران بر اساس اجراي طرح اتکا به ساير درآمدها و صرف پول نفت در راه تأمين عمران و آبادي پي‌ريزي شده بود».۲

مصدق آگاهانه مي‌خواست اقتصاد ايران را بدون نفت اداره کند. بايد يادآور شد حاميان دکتر مصدق در اجراي سياست اقتصاد بدون نفت روشنفکران وطن‌پرست، آزادي‌خواه و پاکي بودند که خود و خانواده‌شان در تجارت داخلي و خارجي و معاملات املاک دخالتي نداشتند.

منابع اقتصاد بدون نفت: ۱ ـ خامه‌اي، انور؛ اقتصاد بدون نفت، ابتکار بزرگ دکتر مصدق، تهران ۱۳۵۷، ص۱۹۴ . ۲ ـ افراسيابي، بهرام؛ خاطرات مبارزات دکتر حسين فاطمي، تهران ۱۳۳۶، ص۲۱۱ . ن. ک.: روحاني، فؤاد؛ تاريخ ملي‌شدن صنعت نفت ايران، تهران ۱۳۵۲. ـ مؤمن، فرشاد، نقش‌تبريزي،‌ بهرام، اقتصاد ايران در دوران دولت ملي، تهران ۱۳۹۴.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.