|

مقالات كايه دو سينما با ويراستِ تازه

سياست مؤلف

پارسا شهری: «گزيده‌ مقالات اساسي كايه دو سينما» در دو جلد با ويراستِ جديد در نشر «بان» منتشر شد. مقالات جلدِ يكم به دهه 1950 اختصاص دارد: به دورانِ نئورئاليسم، هاليوود و موج نو. جلدِ دوم با محوريتِ دهه 1960، به موج نو، سينماي نو و ارزيابي دوباره هاليوود پرداخته است. كاميار فيروزمند و ماهيار آذر، ترجمه مقالات كايه دو سينما را به پرويز دوايي «حواريِ سينماي آن سال‌ها» پيشكش كرده‌اند. در مقدمه كتاب آمده است: «هنوز هم اين نظر، هرچند با كمي ابهام، كاملا رايج است كه نقد و نظريه فيلم به‌گونه‌اي كه امروز مي‌شناسيم - و حتي فيلم‌سازي هم- تقريبا همه‌چيزِ خود را به نقد فيلم فرانسوي در دوره‌اي كه از 1945 آغاز مي‌شود و به‌ويژه به دستاوردهاي مجله كايه دو سينما كه از 1951 راه افتاد، مديون است. در اين ميان معمولا به دو مرحله مهم اشاره مي‌كنند: دوره كايه از دهه 1950 كه فيلم‌هاي موج نو را مطرح و كمك كرد تا مباحثه انتقادي مهمي در انگليس و آمريكا در اواخر دهه 1950 و اوايل دهه 1960 در بگيرد (عملا دوره‌اي از كايه كه در اين جلد نخست از چهار جلدِ پيش‌بيني‌شده مرور مي‌شود)؛ و دوره پس از 1968 كه دوره تفصيل نظري و سياسي‌شدنِ كايه و متعاقبا نظريه و نقد فيلم در انگليس و آمريكاي دهه 1970 است.» جلدِ نخست كايه دو سينما چهار بخش دارد: «بخش يكم: سينماي فرانسه»، كه در آن به سينماگراني ازجمله فرانسوا تروفو، آندره بازن، ژاك ريوت، ژان لوك گُدار، ژان دومارشي مي‌پردازد. «بخش دوم: سينماي آمريكا» كه شامل چهار فصل است: چشم‌انداز، پرونده نيكلاس رِي، مؤلف‌ها و ژانر. در «بخش سوم: سينماي ايتاليا» نيز مقالاتي از اريك رومر، آندره بازن، ژاك ريوت و آيفري آمده است به‌اضافه دو گفت‌وگو با روبرتو روسليني. «بخش چهارم: بحث و جدل» با نقدهايي آغاز مي‌شود شاملِ «تملق‌گفتن به پليس: ملاحظاتي در منزه‌طلبي و مشغله سينما» نوشته پي‌ير كاست، «چاقو در زخم» نوشته ژان دومارشي، «از سياست مؤلف» نوشته آندره بازن، «ميزانسن چيست؟» نوشته الكساندر آستروك. «سينماسكوپ» نيز عنوان آخرين فصل كتاب در جلد نخست است شاملِ سه مقاله از فرانسوا تروفو، اريك رومر و ژاك ريوِت. كتاب سه پيوست نيز دارد، شاملِ بهترين فيلم‌هاي سال‌هاي 1955-1959، نمايه كايه دو سينما و كايه دو سينما در دهه‌هاي 1960 و 1970. نمايه نام‌ها و فيلم‌ها نيز آخرِ بخش كتاب است. جلد دوم مقالات كايه دو سينما، چهار بخش دارد: موج نو/ سينماي فرانسه، سينماي آمريكا: بزرگداشت، سينماي آمريكا: ارزيابي مجدد، به‌سوي يك سينماي نو/ نقد نو. بخش اول به موج نو و سينماي فرانسه اختصاص دارد و مقالات خواندني در اين بخش آمده است كه به بازانديشي و بازسازيِ سينماي فرانسوي مي‌پردازد و عناوين برخي از آنها از اين قرارند: لوك موله: «ژان لوك گدار»، آندره س. لابارت: «ناب‌ترين نگاه: زنان خوش‌قلب»، آندره س. لابارت: «مارين‌باد سال صفر»، ژان لوك گدار: «از منتقد تا فيلم‌ساز» مصاحبه با گدار و مقاله‌اي با نامِ «بداقبالي‌هاي موريل». بخشِ «سينماي آمريكا: بزرگداشت» با مقدمه‌اي تحتِ عنوان «تقديس ميزانسن» آغاز مي‌شود و شامل مقالاتي است از فريدون هويدا، ميشل مورله و ژان دوشه. بخش بعدي نيز به سينماي آمريكا مربوط است و ارزيابيِ مجدد آن. در مقدمه اين جلد درباره بازانديشيِ سينماي آمريكا آمده است:‌ «در ميانه سال‌هاي 1960 گروه منتقدان ترك‌هاي جوان در سال‌هاي 1950 كايه -ژان لوك گدار، فرانسوا تروفو، ژاك ريوِت، اريك رومر، كلود شابرول- تقريبا نوعي منتقدان گارد قديم بودند. به‌علاوه اكنون همه در توليد فعال‌تر بودند - خصوصا گدار، تروفو و شابرول- و كمتر در كايه مشاركت مي‌كردند. اما مناسبت شماره مخصوص سينماي آمريكا در دسامبر 1960/ ژانويه 1964، هشت سال پس از يك شماره مخصوص مشابه، اكثر چهره‌هاي قديم‌تر را براي نوعي بازسنجي سينماي آمريكا در دهه 1960 دوباره گرد هم آورد. حال‌وهواي سرخوردگي و نوستالژي به‌طور چشمگيري با آن فضاي ستاينده شماره پيشين فرق داشت. علت اين نبود كه حاضران فكر مي‌كردند در اشتباه‌اند - هرچند اين توافق وجود دارد كه بعضي جنبه‌هاي عملكرد سينماي آمريكا را درست تعبير نكرده‌اند- بلكه به‌روشني مي‌ديدند كه خود سينماي آمريكا به‌سرعت تغيير كرده است، نظام استوديويي به سر آمده و همين امر ماهيت بازده آن را تغيير داده است. در يك سطح مي‌توان دركي پيشرفته‌تر به سال‌هاي 1950 درمورد شرايط توليد و نقش عرف در سينماي كلاسيك آمريكايي و تأثيرات محتمل آنها، اعم از بد و خوب، بر فيلم‌سازان مشاهده كرد. همين‌طور، آغاز نوعي درك تسلط آمريكا بر سينماي جهان محسوس است. برخي از اين دريافت‌هاي جديد بي‌شك از رهگذر تجربه‌اي كه منتقدان پيشين از فيلم‌سازي داشتند فراهم آمده بود. در سطحي ديگر گمان مي‌رفت چيزي كه يكي از توانايي‌هاي سينماي آمريكا (و سينماي ايتاليا) در قبال سينماي فرانسه در دهه 1950 انگاشته مي‌شد - ارتباط مستقيم فرضي‌اش با جامعه آمريكا- در جريان توليد عظيم و نياز به يك جاذبه عمومي آشكار ازدست‌رفته است و همين موضوع است كه موجب اشاره‌هاي لو موله به ازخودبيگانگي مي‌شود. مشكل مي‌توان به اين فكر نيفتاد كه شركت‌كنندگان در بحث بايد به مداخله آندره بازن در موضوع سياست مؤلف در سال 1957 توجه بيشتري مي‌كردند. بااين‌همه، بازن مي‌خواست يادآور شود كه اين سياست در آن زمان نتوانست اين نكته را درست مد نظر قرار دهد كه سينما هنري است مردم‌پسند و صنعتي. و اينكه فيلم نه حاصل نبوغِ هنري آزاد بلكه تابع قطعيت عوامل اجتماعي، فني و صنعتي است و از قراردادهاي تثبيت‌شده كمك مي‌گيرد». در اين فصلِ خواندني پرسش‌هايی درباره سينماي آمريكا و چند و چونِ آن مطرح مي‌شود و مواضع انتقادي از پسِ چندين سال پيش مي‌آيند و بازخواني سينماي آمريكا را ممكن می‌کنند. در اين خوانش، سينماي نو و سينماي آمريكا را نمي‌توان از هم تفكيك كرد، چنان‌كه بازن در مقاله مهم «سياست مؤلف» اشاره كرده بود. ايده مؤلف در سينماي آمريكا و نيز در سينماي نو همچنان حضور دارد؛ اما مفهومِ مؤلف در اين دو تفاوت‌هايي دارند. براي دركِ مؤلف در هاليوود بايد مفهوم مؤلف را بازخواني كرد و با نگرش ديگري فهميد. «گزيده‌ مقالات اساسي كايه دو سينما» پيش‌تر در سال 91 در نشر آگه منتشر شده بود و بعد از چندين بار تجديدچاپ، اينك با ويراستِ تازه در نشر بان منتشر شده است. گزيده‌ مقالات اساسي كايه دو سينما / ويراستار: جيم هيلي‌ير/ ترجمه كاظم فيروزمند و ماهيار آذر/ نشر بان

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.