کاراکترهای فراموشکار ویرجینیا وولف
جیمز وود . ترجمه سپیده امامی
استفادهی ویرجینیا وولف از تکنیک جریان سیلان آگاهی خواننده را یا به تحسین واداشته یا نکوهش او را به همراه دارد. باید اعتراف کنم که بعضا کندبودن جریان فکری کاراکترهای وولف نوعی ناامیدی ابهامآمیز به همراه دارد و در اینجاست که با خود از فراغ بال و متافیزیک نرم مختص انگلیسی گله و شکایت میکنم. با تمامی این تعابیر وولف یک انقلابی محسوب میشود، حتی از یک جنبه بیش از جویس و آن جنبه دقیقا همان تکنیک جریان سیلان آگاهی است. اعتقاد من بر این است که وولف «تشویش خاطر» و «حواسپرتی» را به معنای کامل کلمه به ادبیات انگلیسیزبان معرفی کرد. ظریفترین نمونه از تشویش خاطر کاراکترها را در «به سوی فانوس دریایی» به خاطر داریم، آنجا که خانم رمزی سر میز شام در ذهن خود شوهرش را تحسین کرده اما لحظهای بعد احساس میکند شخص دیگری از شوهر او و ازدواجشان تعریف و تمجید میکرده، بدون آنکه به خاطر بیاورد آن شخص در حقیقت خود او بوده است. خواننده این فراموشکاری خانم رمزی را تجربهی خود تصور میکند. در بیست صفحهی آغاز رمان، همهچیز از افکار سرگردان خانم رمزی تعریف میشود. او به این فکر میکند که چقدر پسرش دوست دارد به فانوس دریایی برود و همزمان به رنجش خاطرش از اینکه تنسلی گفته هوا برای چنین سفری مناسب نیست. او کمی به تنسلی و به طرفداران پروپاقرص و وفادار او فکر میکند. سپس خانم رمزی را میبینیم که در اتاق نشسته و به محوطه چمن بیرون نگاه میکند. از پنجره اگوستوس کارمایکل شاعر را میبیند و لیلی بریسکو را که مشغول نقاشیکردن است. با خود میاندیشد که لیلی بریسکو یک هنرمند حرفهای نیست، اما ناگهان به یاد میآورد که لیلی در حال نقاشی از اوست و اینکه او قرار بوده سرش را برای نقاشی لیلی حتیالمقدور ثابت نگه دارد. آن لحظه که خانم رمزی به یاد میآورد که در مرکز پرترهی نقاشی لیلی است از آنجا اهمیت دارد که به ما میگوید او هم در نقطهی مرکزی رمان است. او از ابتدا در مرکز رمان بوده است اما شخص او و به تبع آن خواننده این حقیقت را فراموش کرده است و دقیقا بیست صفحه طول میکشد که این فراموشی با بهیادآوردن اینکه او سوژهی اصلی نقاشی است، از میان برود. تجربهی «خودفراموشی» خانم رمزی و ناپدیدبودن او و مقدمهچینی بیستصفحهای وولف، تجربهای جدید و منحصربهفرد برای خواننده رقم میزند؛ خواننده خود در مرکز این «خودفراموشی» است و آن را تجربه میکند. از طرف دیگر میتوان گفت این تکنیک ادبی است که «وولف» از آن استفاده کرده، اما نکتهی قابلتوجه این است که چگونه او توانسته کاراکتر یک زن مرفه، مادری باسلیقه و زنی خانهدار را که وقت زیادی برای تلفکردن دارد و استعداد زیادی برای کلیشهایبودن، اینگونه متحول کند و این تجربه را برای خواننده تا جایی پیش ببرد که او خود را از طریق پروسهی «خودفراموشی» دوباره کشف کند. در ادامهی رمان گفته میشود که خانم رمزی از هر چیزی که بخواهد او را زنی نشان دهد که مینشیند و فکر میکند متنفر است؛ اما این دقیقا همان تصویری است که او از خود دارد و از او به خواننده منتقل میشود. او مثال بارز زنی است که اگر از او پرسیده شود به چه فکر میکند احتمالا خواهد گفت «هیچچیز» و بعد فورا از جا بلند شده و خود را سرگرم انجام کاری نشان میدهد اما وولف این افکار سرگردان را بهطرزی ظریف به کار گرفته و به ما میگوید که خانم رمزی هیچگاه به «هیچچیز» فکر نمیکند، بلکه همیشه در حال فکرکردن به چیزی است حتی اگر آن فکر صرفا پروسهی فراموشی چیزی باشد. بیایید برای آخرین بار به این جمله بازگردیم: «او میبایست سر را حتیالمقدور برای نقاشی لیلی ثابت نگه میداشت». سر خانم رمزی در تمام این مدت هرگز ثابت نبوده است، هرگز ثابت نیست. بله ممکن است سر از بیرون ثابت به نظر بیاید حداقل تا آن حد که برای نقاشی لیلی بریسکو لازم است، اما در درون سر، هیچچیز ثابت نبوده است، هیچچیز در جای ثابتی نیست. او در عمیقترین حالت از «خودفراموشی» بوده است. در رمانهای وولف افکار از مرکز به بیرون تراوش میکنند، مانند شهری قرونوسطایی که مرکزی زیبا اما فراموششده دارد و این خواننده است که همانطور که آثار وولف را میخواند این مرکز فراموششده را بازسازی میکند. احتمالا این بزرگترین اشارهی فمینیستی وولف بوده است: او با خلق کاراکترهای زنی مانند خانم رمزی و کلاریسا دالاوی که افکار و ذهنی حقیقتا پریشان و بیهدف دارند آزادی را به ایشان داده که جامعه عموما تحت عنوان بطالت از آن یاد میکند، آنچه از نظر جامعه چیزی بیشتر از آزادی بیهدف نشستن و فکرکردن به هیچ توسط زنی اسیر در خانه نیست. و این خود یک نوآوری ادبی مخاطرهآمیز است چراکه اینچنین افکار کترهای در چشم منتقدان ستیزهجو چیزی بیش از معادل ادبی بطالت تحقیرآمیز زنانه نیست: زنانی که به هیچ فکر میکنند. تمامی این افکار نامربوط. حتی امروزه هم چنین حرفهایی راجع به وولف شنیده میشود. با اینوجود فکر بدون هدف همواره در معرض خطری است که چه بسا نامربوط جلوه کند. چراکه وقتی فکر حقیقتا بیهدف است جزئیات تداعیشده در ادامه هیچ نوع ارجحیت متافیزیکی نسبت به آنچه فراموششده ندارند. در حقیقت پرسش حساس این است: موقعیت ذاتی افکار بیهدف چیست؟ اطلاعاتی بهیادآمده هستند یا فراموششده؟ آنها معنی حقیقی خویشتن بوده یا هر چیز غیر از آن؟ آیا «خودفراموشی» و «حضور ذهن در لحظه» ذاتا یک چیز است؟ آیا کلاریسا دالاوی و خانم رمزی خود را به یاد میآورند؟ میدانند که هستند؟ «سنت آگوستین» در کتاب اعترافات خود اشاره میکند که حافظه بهنوعی متقاعدکردن خویشتن است که هر آنچه را به یاد میآورد همواره و حقیقتا از قبل میدانسته است. خانم رمزی ارزش خود را در کدام میبیند؟ در بهیادآوردن یا در فراموشی؟ او وجود خود را حقیقی میداند اما خود را نمیشناسد. بدین منوال وولف «خودفراموشی» کاراکتر زن را به عمیقترین فلسفهی کنکاش وجود تبدیل کرده و ما همراه با قهرمانهای او رنج میکشیم. قهرمانهایی که در بین فراموشی و بهیادآوردن، در میان تکامل و نامربوطی معلق هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.