گفتوگو با آزاده شاهمیری
فضای خالی یا امکانی بزرگ برای تخیل
رضا آشفته: نمایش «بیصدایی»، به نویسندگی امیر شریفی و آزاده شاهمیری و طراحی و کارگردانی آزاده شاهمیری از 20 فروردین، ساعت 20 در سالن سایه مجموعه تئاترشهر روی صحنه رفته است و بازیگران آن شادی کرمرودی و آزاده شاهمیری هستند. نمایش «بیصدایی» پیش از این در اردیبهشت 96 در فستیوال هنر بروکسل بلژیک، مردادماه 96 در بخش اصلی فستیوال تئاتر ادینبورو اسکاتلند، شهریور 96 در فستیوال تئاتر اشپکتکل زوریخ، بهمن 96 در فستیوال تئاتر کرالا هند و فروردین 97 در تئاتر اوزین ژنو اجرا شده است و همچنین این اثر نمایشی خرداد 98 در فستیوال تئاتر فستوُخن وین به صحنه خواهد رفت. درباره پیرنگ بیصدایی باید گفت: در بهار 1441 یعنی 50 سال آینده، نوا شخصیت دختر نمایش، در گفتوگو با مادرش که در کماست گذشتهای را که درست به خاطر نمیآورد، از طریق تصاویر باقیمانده بازسازی میکند.
چگونه به فکر بیصدایی افتادید و این روایت از کجا الهام گرفته شده است؟ بیصدایی حاصل فکرکردن به آینده است؛ آیندهای که چندان هم دور نیست. ابتدای سال 95 برای ساخت ویدیویی با محوریت 50 سال آینده به داستانی رسیدم بر پایه دادخواهی. آن ویدیوی کوتاه ساخته شد اما همچنان مسئلهاش با من ماند. از سهیل امیرشریفی خواستم کمکم کند و متنی برای اجرائی تازه بنویسد. در روند تمرینها و بازنویسیهای متعدد کار تغییراتی اساسی کرد و به تدریج بیصدایی اینگونه که حالا هست، شکل گرفت. چرا برایتان یک وضعیت دشوار و مرتبط با عالم کما و جهان مردگان حساس شده است؟ تجربه ازدستدادن مسلما بر حساسشدن ما نسبتبه مرگ میافزاید. من هم از این تجربه مستثنا نبودهام. اما آنچه بیش از «وضعیت دشوار و مرتبط با عالم کما» برای من مهم بود این مسئله بود که ما چگونه در غیاب افراد واقعیت را آنگونه که میپسندیم برمیسازیم و برای روایت خودمان مستندسازی میکنیم. چگونه با انبوهی از «متریال» تصویری و صوتی که از خود و دیگران داریم، به گذشته نگاه کرده و احضارش میکنیم. کدام روایت را انتخاب میکنیم تا «واقعی»اش بپنداریم و چگونه روایتهای گاه متناقض را عادیسازی میکنیم. چرا باید بعد از 50 سال راز قتل بهرام یا پدر یلدا، آن هم در عالم کما آشکار شود؟ اگر منظورتان چرایی داستان است، به این دلیل که صدای بهرام که داستان قتلش را روایت میکند، نوا، دختر یلدا را راحت نمیگذارد. نوا میخواهد این تسلسل را قطع کند چون نمیخواهد دخترش هم در آینده این صدا را بشنود. شما تهیهکننده دانشگاهی از اروپا دارید، چرا باید برای آنها این تئاتر روایی و نمایش کلاممحور و کمتحرک اهمیت داشته باشد؟ چرا نباید اهمیت داشته باشد؟ به نظرم تصور درستی از تهیهکننده اروپایی وجود ندارد. پرتحرک یا کمتحرکبودن یک اجرا مبنای هیچ فستیوال معتبری برای انتخاب یک اثر نیست. تا آنجا که من فهمیدهام، مهم این است که یک اجرا در کلیت خود چطور کار میکند و چه نسبتی با زمینه و زمانهاش برقرار میکند. فستیوال هنر بروکسل و فستیوال اشپکتکل زوریخ تهیهکنندگانی دانشگاهی نیستند. آنها از قدیمیترین و مهمترین فستیوالهای تئاتر جهان هستند که گذشته پرباری از کشف استعداد دارند و قصدشان بازتولید جریانهای غالب و خوشحالکردن تماشاگر نیست که حالا برمبنای کمیت تحرک یا محوریت دیالوگ بخواهند کاری را کنار بگذارند یا بپذیرند. در این فستیوالها مدیریت هنری به معنی درست کلمه اتفاق میافتد و مصداقش هم کشف و معرفی هنرمندانی مانند روبرتو کاستلوچی، امیررضا کوهستانی و بسیاری دیگر از تئاتر جهان است. آنها طرح کار ما را خواندند، به من اعتماد کردند و حمایت کردند تا آن طرح به اجرا برسد. در واقع روند کار اینگونه نبود که آنها ابتدا کاری کامل را دیده باشند و بدانند کلاممحور و کمتحرک است. نمایشنامه پس از موافقت با طرح نوشته شد و بعد تمرینها آغاز شد. جالب است بدانید که آنها هیچ دخالتی در امر آفرینش هنری نداشتند و این کار تنها براساس شناخت و اعتماد شکل گرفت. چرا فضا را خالی کردهاید و حداقلها امکان بارزشدن چه چیزی را فراهم میکند که حتی بازیگران هم حرکتی ندارند؟ فضای خالی امکان بزرگی برای تخیل و فکرکردن است. ارجاعتان میدهم به کتاب «فضای خالی» پیتر بروک. نمیدانم من چقدر توانستهام از طریق این فضای نیمهخالی معنا بسازم، اما بههرحال رویکرد اجرا بهروشنی استفاده مینیمال از صحنه و بازیگران است. برخلاف آنچه در ویدیوها و نمایشنامه میبینیم که جزءپرداز و بیانگر است، شیوه اجرا ایستا و مبتنیبر سکوت و سکون است. این شیوه برای تماشاگر ایرانی ممکن است غریب باشد چون به انواع زرق و برق و سروصدا عادت کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.