مهار تهديد ترامپ از طریق منطق تجارت بينالملل
ضياالدين صبوري- رئيس انجمن روابط بينالملل
در تاريخ 40ساله نظام جمهوري اسلامي ايران، هيچ دورهاي به اندازه دوره کنوني شاهد اوجگرفتن کشمکشها و نزاعهای کلامي براي اعمال تحريمها ميان ايران و آمريكا نبودهايم. همواره سطحي از نرمش در روابط دو قدرت نسبت به طيف موضوعات مهم امنيتي، سياسي و اقتصادي وجود داشته اما اکنون ترامپ رئيسجمهوري آمريكا همه پردهها را کنار زده و شمشير را از رو بسته است. به عبارت ديگر، تعارفات رسمي سياسي و ديپلماتيک جايي در مرام فکري و رفتاري ترامپ و ياران تندروي او ندارد و دست به هر ابزار و وسيلهاي براي تضعيف ايران زدهاند. قراردادن نام سپاه در فهرست سازمانهاي تروريستي خارجي و دست آخر تلاش براي بهصفررساندن فروش نفتي ايران، اوج دشمني و رفتار حداکثري و نهايت تلاشهاي ترامپ در مواجهه با ايران است. در اين بين، اين پرسش پيشروي نخبگان مطرح است که آيا راه چاره و گريزگاهي براي عبور از تهديد و خطر ترامپ وجود دارد و مهمتر از آن، آيا واقعا ترامپ تهديدي جدي براي امنيت ملي ايران به شمار ميآيد؟ طرح اين سؤال از اين جهت حائز اهميت است که بسياري در داخل و خارج آمريكا بر اين باورند که رئيسجمهوري آمريكا فاقد جهانبيني مشخص و استراتژي بلندمدت است. به عبارتي، ترامپ بيشتر صدا و صوت است تا اجرا و عمل. بيشتر حرف ميزند و توييتهاي جنجالي مينويسد. تجربه رفتار سياسي شخصيتهاي بزرگ تاريخ مثل چرچيل و روزولت نشان از اين دارد که براي کارهاي بزرگ نيازي به تبليغ و درشتگويي نيست. اساسا تاريخ روابط بينالملل گوياي اين است که اتفاقات بزرگ سياسي با کمترين آگاهي و خبررساني انجام شده است. از اين جهت، هنر ترامپ بيشتر در همين جاروجنجالهاي سياسي و حرفهاي بزرگ است. دوره رياستجمهوري تقريبا سهسالهاش در کاخ سفيد هم مؤيد اين است که قادر به راهبري سياست و استراتژي بزرگ و مدتدار نيست. بنبست در مذاکرات با کرهشمالي، جنگ تعرفهها با چين، اتحاديه اروپا و حوزه نفتا نشانگر اين است که رئيسجمهوري آمريكا دچار يک روزمرگي سياسي و سياستزدگي شده است. بيگمان، قصه ايران هم جداي از سبک رفتاري ترامپ با ساير بازيگران بينالمللي نيست. اما تفاوت در اينجاست که ايران هم دشمنان قسمخوردهاي در منطقه (عربستان سعودي و اسرائيل) دارد و هم در داخل آمريكا جناحهاي تندرو محافظهکاران بيميل به افزايش فشارها و سياستهاي تحريمي عليه ايران نيستند. براي همين است که هر طرح و رويکردي از سوي ترامپ تقريبا بدون مخالفت جدي در داخل آمريكا و با استقبال کشورهاي منطقه روبهرو ميشود. ترامپ تاکنون هر طرحي كه براي افزايش فشار و تحريم ايران به کنگره داده، با بيشترين رأي مواجه شده است. دشواري مسئله ايران در همينجاست که در موضوع ايران تقريبا اجماع در هيئت حاکمه آمريكا شکل گرفته است. البته اين امر نافي اين نيست که ايران در برابر رويکرد فشار حداکثري ترامپ بيتفاوت بماند و صرفا به نظاره بنشيند. مهار و کنترل ترامپ در وهله اول نيازمند شناخت ماهيت ترامپ و در سطح بعدي استفاده از نقطهضعفهاي اوست. در شناخت ترامپ بايد به اين امر توجه داشت که او دائما دنبال حاشيهسازي براي ديدهشدن است. هر روز تمايل دارد از طرح و ايده جديدش حرف بزند. براي او، امکان و شرايط عملياتيشدن ايدهاش مهم نيست، هدف گفتن و جوسازي است. بارها اتفاق افتاده که رئيسجمهوري آمريكا تز و طرحي نسبت به خيلي از مسائل بينالملل مانند ناتو يا مسئله تنشزدايي با روسيه داده که بههيچوجه شرايط اجرائيشدن را نداشته است. در رابطه با ايران هم رئيسجمهوري آمريكا سناريوهاي مختلفي را براي تضعيف ايران در منطقه پيشنهاد داده که بهخاطر عدم امکان عملياتيشدن، از سوي حاميان داخلياش هم مورد توجه قرار نگرفته است. امروز هم داستان از همين قرار است. صداهاي مخالف جدي در داخل کنگره آمريكا از تبعات جدي قرارگرفتن نام سپاه در فهرست سازمانهاي تروريستي خارجي براي امنيت نيروهاي آمريكايي در خاورميانه شنيده ميشود. از سوي ديگر، در بحث تحريمهاي نفتي و تمديدنكردن معافيت هشت کشور بزرگ واردکننده، ديدگاهها در داخل و خارج از آمريكا، از اجرائينشدن سياست ترامپ حکايت دارد. صرفنظر از مخالفت جدي دو قدرت بزرگ جهاني با تصميم اخير ترامپ در جايگزيني واردات نفتشان، به نظر ميرسد به لحاظ منطق تجاري و ماهيت درهمتنيده اقتصاد جهاني، امکان محدودکردن صادرات نفتي ايران وجود ندارد. همانطور که کشورها و شرکتهاي بزرگ نفتي به خاطر ترس از مجازاتهاي نفتي وزارت خزانهداري آمريكا، دنبال جايگزينکردن بازار نفتيشان هستند تا دچار ضرر و زيان اقتصادي نشوند؛ منطق بازار ايجاب ميکند که نفت ارزان ايران در بازار جهاني مشتري بيشتري داشته باشد. فرض ما اين است که در صورت تحريم کامل، ايران براي جلب رضايت بيشتر مشتري، نفتش را ارزانتر از بازار جهاني به فروش برساند.
اين اصل طبيعي در بازار است که جنس با قيمت پايينتر مشتري بيشتري داشته باشد. البته ذکر اين نکته به اين مفهوم نيست که فروش نفت ارزان، براي ايران ايدئال بوده يا بهعنوان استراتژي مطرح باشد. مقصود اين است که به لحاظ تجاري امکان صفركردن فروش نفت ايران ممکن نيست. کمااينکه امروز در خود آمريكا، نگرانيهاي جدي نسبت به تبعات منفي کاهش فروش نفت ايران از نظر بههمخوردن تعادل بازار وجود دارد. بيجهت نيست که گزارشهايي از تخفيف در تحريم نفتي ايران به گوش ميرسد. اين زمزمه رسانهاي در حالي در برخي رسانهها ازجمله آسوشيتدپرس مطرح شده که رئيسجمهور آمريكا ميتواند از اختيارات گستردهاش استفاده کند و اين، بخشي از مانور جمهوريخواهان در مبارزات انتخاباتيشان به شمار ميآيد. با اين حال، شايد بزرگترين نگراني آمريكاييها هنوز ثبات خاورميانه است که فضايي پيش نيايد که يک خاورميانه بيثباتتر را پيشرو داشته باشند. نکته ديگر اينکه بايد پاسخي به اين پرسش يافت که اصولا از نظر آمريكاييها مسير تلاشهاي ديپلماتيک هنوز چقدر باز است و ميتواند کاربرد داشته باشد يا نه؟شايد اين پرسش نيز مطرح باشد که آيا با اين اقدام ترامپ، راه تلاشهاي ديپلماتيک و ميانجيگريها کاملا مسدود خواهد شد؟ رفتار بازيگران بينالمللي تابعي از منطق منفعت و فايده و با نگاهي به تبعات و آثاري است که هر رويداد در حال وقوع ميتواند براي اتمسفر سياست و امنيت منطقهاي و بينالمللي ايجاد کند. بنابراين، در تحليل رويدادهايي که به پارامترهاي متعدد برخورد خواهد کرد، هرگز از منطق تکعلتي نميتوان استفاده کرد. چراکه درباره ايران نيز اين تنها يک رويداد منحصر به روابط ايران و آمريكا با تبعات محدود نيست. از اين رو، به موازات اطميناندهي از سوي برخي دولتهاي منطقهاي براي تشديد خصومت تجاري و سياسي ميان ايران و آمريكا، هنوز قوه عاقله قدرتهاي ديگر درگير تبعات ناگوار آتي اين اتفاق بوده و در حال پردازش است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.