|

مديرعامل بورس کالا در گفت‌وگو با «شرق» نقش بورس در اقتصاد سال جاري را تشريح کرد

برنامه دورزدن تحريم آماده شد

علي رمضانيان : بورس کالا يکي از ارکان بازار سرمايه است که به دليل تمرکز بر کالاهاي مورد نياز صنعت و توليد کشور، اهميت بالايي در اقتصاد ايران دارد. شايد سن اين بازار جوان‌تر از آن باشد که اين همه نظر درباره آن منتشر مي‌شود. عده‌اي با انتقاد شديد از آن ياد مي‌کنند و معتقدند کارايي لازم را نداشته و عده‌اي در مقابل به ستايش اين بازار پرداخته‌اند. حامد سلطاني‌نژاد، مديرعامل اين رکن اصلي بورس، معتقد است وقتي بازاري درست مي‌کنيد که نياز به شفافيت و دقت دارد، مخالفت‌ها با آن زياد مي‌شود. براي آغاز بحث، عملکرد سال 97 را تشريح می‌کنید؟ وعده داده بوديم براي سال 97 صندوق‌هاي جديد کالايي و ابزارهاي نويني براي کالاهاي کشاورزي مانند زعفران راه‌اندازي شود که بخش عمده‌اي از اين وعده‌ها محقق شد. در‌‌حال‌حاضر صندوق‌هاي کالايي بيش از چهار صندوق شده و پتانسيل کافي براي افزايش بيشتر آن وجود دارد. در حوزه بازار مشتقه نیز فيوچرز زعفران راه‌اندازي شد. هرچند توقع نداشتيم فيوچرز رشد کند و تا اين حد مطرح شود، ولي عملا اين اتفاق افتاده و فيوچرز زعفران يکي از ابزارهاي موفق بورس کالا شد و علاوه بر فعالان بازار کشاورزي، فعالان بازار سرمايه نیز وارد اين عرصه شده و در فيوچرز زعفران سرمايه‌گذاري کردند؛ تا جايي که بيش از يک‌ميليون‌و 200 تن موقعيت زعفران در بورس کالا داريم که چيزي حدود چهار برابر توليد فيزيکي زعفران در کشور است. دليل اين حجم اين است که در فيوچرز بخش درخور توجهي از معاملات قابل تحويل نيست. علاوه بر اين، در برنامه قرار بود بازار مشتقه در حوزه پسته و ذرت راه‌اندازي شود، ولي به دليل شرايط حاکم بر فضاي اقتصادي، سياست قيمت‌گذاري محصولات بر بازار مسلط شد و دولت به اين بازارها ورود کرد و به دليل اينکه اين محصولات يارانه‌اي هستند، ورود به دادوستد اين کالاها پيچيده مي‌شود که در نهايت به برنامه‌هاي خود نرسيديم. در واقع، دليل اصلي اين رخداد اين است که برخي از کارشناسان معتقدند مکانيسم بازار براي شرايط بحراني مناسب نيست؛ اين در حالي است که اگر بازاري مستمر داشته باشيم و به‌جاي اينکه دنبال قيمت‌گذاري باشيم به سمت کشف قيمت حرکت کنيم، بازار به‌تدريج خود را تطبيق داده و شرايط را مي‌پذيرد و تکانه‌ها را در حوزه قيمتي شاهد نخواهيم بود. در حوزه تأمين مالي نیز رشد داشتيم، ولي به دليل شرايط کلان اقتصادي و تغيير سياست‌گذاري‌ها، به پيش‌بيني‌هاي خود نرسيديم. آمار بورس کالا به لحاظ عددي در سال 97 در چه وضعيتي بود؟ سال 97 را بايد سال رکوردهاي بورس کالا ناميد؛ در اين سال شاهد رکود جديدي در حجم و ارزش معاملات محصولات پتروشيمي بوديم؛ به‌طوري‌که بيش از چهارميليون‌و ۶۰۰ هزار تن مواد پتروشيمي به ارزش حدود ۳۰ هزار ميليارد تومان معامله شد. در حوزه محصولات صنعتي و معدني نیز ارزش معاملات به ۳۲ هزار ميليارد تومان رسيد که ارزش معاملات اين حوزه نيز شکسته شد. در تالار محصولات کشاورزي نيز ارزش معاملات به هزارو ۶۰۰ ميليارد تومان رسيد که در اين بخش در نيمه دوم سال ۹۷ شاهد کاهش حجم معاملات به دليل قرارگرفتن محصولات کشاورزي در نظام يارانه‌اي بوديم. ارزش معاملات فراورده‌هاي نفتي نيز با ثبت ارقامي جديد به ۲۲ هزار ميليارد تومان رسيد. جمع بازار فيزيکي بورس کالا نيز در سال گذشته ۸۸هزارو ۴۰۰ ميليارد تومان ثبت شد که از نظر ارزش، رکورد محسوب مي‌شود. در بازار مشتقه بورس کالاي ايران، ارزش معاملات به ۸۲ هزار ميليارد تومان رسيد؛ اين رقم در سال ۹۶ حدود ۶۵ هزار ميليارد تومان بود. همچنين يکي از بازارهاي نوظهور بورس کالا، معاملات اوراق موازي استاندارد است که به تأمين مالي شرکت‌ها کمک مي‌کند و رقم معاملات اين بخش نيز در سال ۹۷ حدود دو هزار ميليارد تومان بود. علاوه بر اين، در حوزه گواهي سپرده کالايي نيز هزارو 800 ميليارد تومان ارزش معاملات را شاهد بوديم و در بخش صندوق‌هاي سرمايه‌گذاري کالايي نيز ارزش سه‌هزارو ۸۰۰ ميليارد تومان به ثبت رسيد؛ به اين ترتيب جمع کل ارزش بازار مالي هفت‌هزارو 700 ميليارد تومان بود که رکوردي جديد به شمار مي‌رود. با توجه به آمار ثبت‌شده در کل بازارهاي بورس کالا در سال ۹۷، در مجموع ارزش معاملات به ۱۷۸هزار ميليارد تومان رسيد تا سهم ۳۹درصدي ارزش کل معاملات بازار سرمايه به بورس کالا اختصاص يابد. شرايط اقتصادي تا چه اندازه ترمز بورس کالا را کشيد و اجازه نداد رشد بيشتري داشته باشد؟ بورس کالا محلي براي کشف قيمت است، نه محلي براي قيمت‌گذاري. از مسائل مهمي که بايد براي اقتصاد خود برنامه‌ريزي کرده و تکليف آن را مشخص کنيم، اين است که آيا ما دنبال رقابت هستيم يا تخصيص؟ اگر قرار است به سمت سيستم تخصيص صرف کالا حرکت کنيم و منابع را با قيمتي خاص بين مردم تقسيم کنيم که بحثي نيست؛ چراکه تاريخ و تجربيات جهاني نشان داده اين روشي موفقيت‌آميز نبوده و در آن کالا به‌ صورت عادلانه به دست مردم نرسيده است؛ بنابراين سيستم رقابتي راه‌حل بهتري به نظر مي‌رسد و نظر اکثر اقتصاددانان همين رويه است و در مقابل طرفداران پايين‌بودن قيمت، با سرکوب و روش‌هايي از اين دست، به طرفداران رقابتي‌کردن بازار مي‌گويند هر ارزاني به نفع ذي‌نفعان بازار نيست. در اين دوره سعي شده رقابت و تخصيص را با هم گره بزنند، اما این دو را نمی‌توان باهم جمع کرد. به همين دليل در دوره‌اي محدوده قيمتي براي بورس کالا تعيين شد که بعد از مدتي مجدد به همان سيستم رقابتي بازگشتيم و امروزه تحت شرايط سيال اقتصادي نوسان مي‌کند و دست‌کاري قيمت را شاهد نيستيم. چرا در بورس کالا از سوي دولتمردان مخالفت‌هاي زيادي را شاهد هستيم؟ آيا هنوز به عنصر شفافيت در بورس باور ندارند؟ برای مثال مقاومت‌هاي زيادي براي معاملات سيمان، پتروشيمي و به‌تازگی قير در بورس کالا وجود داشته و برخي همچنان مخالف اين طرح هستند، آيا عملکرد بورس کالا عاملي براي اين رفتارهاست؟ دولت و همه دست‌اندرکاران فعالان اقتصادي يک کليد‌واژه دارند و آن شفافيت است و سياست‌گذاري‌هاي آنها روي شفافيت متمرکز است؛ اما هر‌از‌چندگاهي شاهد مخالفت‌ها و مقاومت‌هايي در اين عرصه هستيم که به چند دليل رخ مي‌دهد؛ نخست به دليل نبود شناخت از بورس کالاست؛ ولي عده‌اي هم هستند که در معاملات شفاف در بورس کالا متضرر مي‌شوند. اين افراد منافعي دارند که اين منافع، مانع از عرضه محصولات در بورس کالا مي‌شود؛ چرا‌که آنها در معاملات دو‌طرفه بهتر مي‌توانند اهداف خود را دنبال کنند؛ اما در بورس کالا اين مسائل پشت پرده احتمالي به حداقل و صفر مي‌رسد؛ بنابراين افرادي که وارد بورس مي‌شوند، بايد از قواعدي پيروي کنند که تضمين امنيت معاملات اين افراد است. وقتي قاعده خاصي در کشور تعريف نشود، ناهنجاري‌ها زياد مي‌شود. در واقع زماني که زمين بازي کارآمدي درست نشده باشد، نمي‌توان به ديگران خرده گرفت که چرا ناهنجاري وجود دارد. براي ايجاد فضاي اقتصادي مناسب بايد قوانين اقتصادي کارآمدي داشت؛ اما قانون تجارت ايران براي چند دهه گذشته است و هرچند که در حال به‌روز‌رساني است؛ اما هنوز به شرايط مطلوبي نرسيده است؛ کما‌اينکه قانون زمینه و سازوکار فراهم نمي‌کند؛ بلکه بايد‌ها و نبايدها را تعيين میَ‌کند؛ بنابراين بايد زمين بازي و سازوکار آن تعريف شود. بورس هم زمين بازي است که قواعد و قوانين در آن به اجرا در‌مي‌آيند؛ بنابراين بخشي از اين مخالفت‌ها نشان از ناآگاهي دارد و بخشي ديگر ناشي از طمع‌ورزي است که منجر به ضربه‌زدن به منافع ديگران مي‌شود. در بسياری از کشورها براي انجام معاملات کلان و دادوستد در سايزهاي بزرگ، سامانه‌اي وجود دارد که اين دادوستد در آن ثبت مي‌شود. منظور از اين ثبت‌ها، صرفا براي اخذ ماليات نيست؛ چون ماليات خود سامانه‌اي جداگانه دارد که بر‌اساس عملکرد اشخاص حقوقي و حقيقي رفتار مي‌کند و به گذشته نظر دارد؛ بنابراين کنترل و نظارت دو مقوله‌ جدا از هم هستند. براي کنترل نيازمند زيرساخت‌هاي مناسبي هستيم. برخي از فعالان بازار قير معتقدند که بورس کالا مانع صادرات قير است. نظر شما چيست؟ قوانين ما که در مقایسه با گذشته تغيير نکرده، چرا قبلا اين عقيده را نداشتند. پس چرا مخالفت‌ها تشديد شده است؟ وقتي آمارها منتشر مي‌شود، ممکن است که ناهنجاري‌هاي زيادي مشخص شود که در خارج از بورس رخ مي‌دهد. برخي مي‌گويند که صادرات از طريق بورس کالا با تحريم‌ها سازگاري ندارد. ما در بيشتر مواقع در دهه‌هاي اخير تحريم بوديم. اگر مخالفان، نظرشان اين است که اطلاعات آنها افشا مي‌شود، اين‌گونه نيست؛ چراکه اطلاعات آنها را فقط مراجع نظارتي دارند؛ بنابراين اين حرف‌ها بهانه‌اي بيش نيست و خودشان مي‌دانند که اين اطلاعات هيچ وقت فاش نشده است. اين افراد مايل نيستند که قواعدي وجود داشته باشد تا از آن تبعيت کنند. برخي از ناهنجاري‌ها در بازار قير اين است که قير منشأ و مصارف مختلفي دارد؛ مثلا وکيوم باتوم است، در صورت تخلف در کالاي عرضه‌شده، بورس کالا ورود کرده و مانع از اين دادوستدها مي‌شود. در خارج از بورس، خيلي از اتفاقات در حوزه قير بعد از اينکه رخ داد، کشف مي‌شود که ديگر فايده‌اي براي بازار ندارد؛ اما وقتي در بورس معامله انجام مي‌شود، در لحظه تخلفات کشف شده و از دادوستد جلوگيري مي‌شود و بيشتر ناهنجاري‌ها از بين مي‌رود. قير همواره يکي از حوزه‌هاي پرچالش بوده و به علت پراکندگي چه به لحاظ جغرافيايي و مصارف افراد زيادي درگير آن هستند. اين افراد هر کسی که باشند، بسيار پرقدرت هستند؛ چرا مسئله را ساده مي‌بينيد؟ قير يکي از محصولاتي است که ساده‌تر از ديگر محصولات توليد مي‌شود. اين سادگي خود سبب شده تا ذي‌نفعان آن متفاوت و زياد باشند؛ بنابراين اين گستردگي سبب بالارفتن سطح دسترسي به مسئولان شده و قدرت آنها را بالا مي‌برد؛ کما‌اينکه درباره قير تهاتري با وجود اينکه ما و ديگر مراجع ذي‌صلاح موافق آن نيستند، در حال دادوستد است؛ بنابراين سطح اين افراد متفاوت بوده و قدرت آنها نيز بالاست. آيا بورس کالا اين قدرت را دارد که در صادرات ورود کرده و صدور کالا از درگاه بورس انجام شود؛ دست‌کم درباره کالاهاي اساسي؟ درباره همه کالاها خير؛ چراکه کالاها بايد چندين ويژگي خاص داشته باشند. نخست استانداردپذيري است و در مرحله بعدي بايد تعداد ذي‌نفعان آن به اندازه‌اي باشند که بتوان بازار رقابتي را براي آن ايجاد کرد. همچنين کالايي نبايد باشد که برند داشته و انحصاري باشد. منظور اين است که آيا بورس کالا مي‌تواند بازوي صادراتي کالاي اساسي باشد؟ بورس کالا زمینه‌ای مبتني بر رقابت است و غير‌از‌اين چيز ديگري نيست. به‌عنوان نمونه وقتي کالايي در بورس کالا عرضه مي‌شود، اين توقع ايجاد مي‌شود که همه کارهاي پشتيباني آن نيز انجام شود؛ در‌حالي‌که بورس کالا يک زمینه است؛ مثلا درباره گندم بسياري مي‌گفتند که بايد کرايه انبار و کاميون و ديگر مسائل را بورس کالا انجام دهد؛ بنابراين بورس يک زمینه آي‌تي و رقابتي است، براي عرضه رقابتي کالا و کشف قيمت و چيز ديگري نيست. بر‌اساس‌این، اين قابليت براي عرضه تمام کالاهاي اساسي در بورس کالا نيست. اين در حالي است که بسياري از بورس‌هاي دنيا در حوزه حمل‌ونقل و حتي اجاره انبار وارد شدند، چرا شما نمي‌توانيد؟ بله، بسياري از بورس‌ها وارد اين حوزه شدند؛ اما باز با روش‌هايي که بورسي است؛ مثلا تيکت‌هايي را طراحي کردند که در بازار سرمايه عرضه مي‌شود و اين تيکت براي فعالان و ذي‌نفعان به‌راحتي قابل دسترسي است؛ بنابراين مي‌شود بازار حمل‌ونقل را به رقابت بگذاريم. بورس لندن در بسياري از جهات از ما جلوتر است. آنها در حوزه‌هاي انبار و حمل‌ونقل هم وارد شدند. سيستم اقتصادي انگلستان تغييراتي اساسي انجام داده است. قبلا بورس بر سرويس‌هاي مالي نظارت مي‌کرد، الان تغيير رويه داده و به راهبري مي‌پردازد و نظارت را نيز به ديگران سپرده است؛ بنابراين اين سيستم نظام انبار و حمل‌ونقل را تعيين مي‌کند و خط‌‌مشي تعيين مي‌کند؛ اما اين به معني آن نيست که بورس لندن انبارداري مي‌کند يا کاميون اجاره مي‌کند؛ بلکه ممکن است انبار را پذيرش کند. بنابراين ما تفاوت‌هاي زيادي داريم. از جهات ديگر نظام کشاورزي ما نظام خرده‌مالکي است. در کشورهاي ديگر ممکن است اين‌گونه نباشد؛ بنابراين برخي از راهکارها براي ما پاسخ‌گو نيست. مثلا قبض انبار کالايي است که تبديل به اوراق بهادار شده و به آن انبار کاغذي مي‌دهد و اين کاغذ خودش قابل معامله است. اما اين استعداد و پتانسيل را داريد که در حوزه‌اي که مشکل داريم، ورود کنيد؛ مثلا در حوزه نفت، بورس انرژي زماني که نفت تحريم شد و صادرات آن کاهش يافت، ورود کرده و اين تمايل را دارد تا اين کاهش را جبران کند؛ آيا بورس کالا هم اين قابليت را دارد؟ برخي از کشورها اين کار را کردند؛ مثلا قزاقستان واردات مواد غذايي را کلا در بورس کالا انجام مي‌دهد و هر کالاي وارداتي حتما بايد در بورس کالا معامله شود و ترکيه و چين هم گام‌هايي در اين زمينه برداشته‌اند. وضعيت بورس‌هاي کالايي جهان را چگونه ارزيابي مي‌کنيد؟ به‌سرعت در حال تغيير است؛ تا سال‌هاي پيش بزرگ‌ترين بازار مشتقه شيکاگو بود، اما امروز چين از آنها جلو زده و به لحاظ آماري گسترش وسيعي داشته است. به لحاظ شکلي نيز تغييراتی اساسي را ایجاد کرده است؛ مثلا روي ميلگرد فيوچرز گذاشته، اين در حالي است که در دنيا مرسوم نبوده است. از اين روش استقبال شده است؟ بله يکي از پررشدترين فيوچرزها، فيوچرز ميلگرد بوده است و به لحاظ تعدادي، از بالاترين معامله‌شده‌هاست. چرا ما از اين قافله عقب مانده‌ايم؟ چون خيلي از بديهيات هنوز براي فعالان اقتصادي ما مشخص نيست؛ هنوز ما بر سر کشف قيمت قيمت‌گذاري در بورس کالا با آقايان مشکل داريم و بر سر مسائل عادي هنوز مخالفان بزرگي داريم. بورس سکه «آتي» چرا بازگشايي نشد؟ وقتي بازاري طراحي مي‌کني که بازاري بزرگ است و بر ديگر بازارها تأثيرگذار مي‌شود، بايد مشخص باشد به کدام سمت مي‌رود. بر همين اساس، برخي بر اين نظر بودند که بازار سکه آتي بر بازار سکه و طلاي بيرون از بورس تأثيرگذار است؛ حال آنکه ساعات شروع بازار بعد از کشف قيمت در بيرون از بورس بود. تشکيل بازارها کاناليزه‌کردن منابع مالي و فعالان آن حوزه به صلاح جامعه است. مثالي را در‌اين‌باره عرض مي‌کنم؛ اگر قرار به شکستن سدي باشد، با ايجاد کانال مي‌توان اين بحران را تقليل داد و آب‌ها را هدايت کرد تا ميزان خسارت آن کاهش پيدا کند. سيل نقدينگي نیز نياز به کانال‌هايي داشت تا ميزان خسارت آن را کم کند. اگر قبل از بحران‌هاي اقتصادي و سرگردان‌شدن نقدينگي کانال‌ها، بازارها يا فضايي ايجاد مي‌شد تا اين سيل از طريق کانالي هدايت شود، شايد اين همه اثر تخريبي نداشت. در واقع بازار همان کانالي است که اثرات تخريبي را کاهش مي‌دهد. وجود بازارهاي رسمي لازمه اين شرايط است؛ متأسفانه برخي تصور مي‌کنند با وجود بازار رسمي، قيمت‌ها افزايشي مي‌شوند؛ اين در حالي است که اين تصور غلط است؛ چراکه ما در اين بازار دنبال انحصار نبوديم و چنانچه بازاري با انحصار داشتيم، قطعا بر قيمت‌ها تأثير مي‌گذاشت، اما اين بازار انحصاري نبود تا تأثير بگذارد. با اين توضيحات، بازار سکه آتي بازگشایي نخواهد شد؟ خير؛ ممکن است روش‌هاي ديگر و تخصصي‌تری از گذشته راه‌اندازي شود. بانک مرکزي چه نظري دارد؟ با بانک مرکزي صحبت‌هايي شده است تا رويه‌اي واحد ايجاد شود؛ چون مهم‌ترين مسئله براي بازار مشتقه، نقدينگي و داشتن نقدينگي ريالي است و کالا در اولويت بعدي قرار دارد؛ بنابراين بانک مرکزي به دليل داشتن پول مي‌تواند بازار متشکل قوي راه‌اندازي کند. در نهايت به اين نتيجه رسيديم که بايد سطح بازار آتي را بالاتر ببريم و تا آن زمان بازگشايي نمي‌شود. در واقع با وجود بازار متشکل، بورس ارز نيز منتفي است؟ شايد بازار متشکله پاسخ‌گوي همه نيازهاي کشور باشد و نيازي به بورس ارز نباشد؛ بنابراين فعلا صحبتي از راه‌اندازي بورس ارز نيست. تعاملات شما با بيرون از ايران با بورس‌هاي جهاني و در حوزه مشتريان چگونه است؟ چون عضو ناظر WFE هستيم، تعامل نزديکي داريم و در مجامع بين‌المللي ارتباط داريم. سال گذشته با هند وارد مباحثي شديم که ادامه دارد. همکاري با بورس‌ها مانند ارتباط دولت‌هاست؛ يعني بايد بعد از ايجاد ارتباط، پلتفرم‌هايي ايجاد شود تا معاملات به‌طور رسمي صورت گيرد؛ یعنی معاملات رسمي در حوزه‌هاي بين‌المللي از سوی نهادها و ساختارهاي حقوقي پشتيباني شود. آيا براي تهاتر کالا با کشورهاي طرف قرارداد با ايران، براي درگيرنشدن با تحريم، بورس کالا حضور دارد؟ آيا صحبتي با بورس کالا شده است؟ بله صحبت‌هايي شده و پيشنهاداتي ارائه شده است. بورس کالا نيز برنامه‌هاي خود را به مراجع ارسال کرده و نظرات خود را شفاف بيان کرده است و منتظر تصميم‌گيري در اين زمينه هستيم. برخي از اعضاي هيئت مؤسس بورس کالا در صحبت‌هاي خود گلايه دارند که بورس کالا از اهداف اوليه خود که حمايت از بخش توليد، کالاي اساسي، بخش کشاورزي و از اين دست اقدامات بوده، غافل شده و بيشتر به بنگاهي براي درآمدزايي تبديل شده است تا در خدمت اقتصاد ايران باشد؛ نظرتان چيست؟ تفکری قديمي درباره بورس‌ها وجود دارد که بورس‌ها بايد غيرانتفاعي باشند؛ مانند سازمان کارگزاران بورس که شبيه سازمان است، ولي بعد از تغييراتي که در دهه‌هاي گذشته رخ داده، بورس‌ها به شرکت تبديل شده‌اند. دليل آن اين بود که مي‌خواستند عمليات بورس نیز در بستری رقابتي باشد و اگر با سيستم قديم باشد، ديگر اين سيستم توسعه‌اي نخواهد بود و تنها در حوزه کاري محدود فعاليت مي‌کند و اتفاقا با اين روش بورس‌ها توسعه يافتند و رشد داشتند. نکته جالب‌تر اينکه در سال 1369 تيمي از بورس آن زمان به کشورهاي زيادي سفر کردند تا از وضعيت بورس کالايي آن کشورها اطلاعات کسب کنند و در ايران اين بورس را داشته باشند. نتيجه آن تلاش‌ها منتج به تشکيل بورس کالايي که داريم شد. براي امسال چه برنامه‌اي داريد؟ براي سال 98 برنامه داريم در حوزه فيوچرز دارايي‌پايه، بورس کالا را متنوع‌تر و تخصصي‌تر کنيم؛ مثلا صندوق‌هاي کالايي را به‌عنوان پايه کالاها قرار داديم که در همين راستاست. مفهوم تخصصي‌تر در اين بحث يعني چه؟ زماني شما روي کالا فيوچرز مي‌کنيد، اما زماني ديگر کالايي را گواهي سپرده مي‌کنيد و صندوق‌ها اين گواهي‌ها را مي‌خرند و بورس‌ها روي يونيت‌هاي صندوق‌ها فيوچرز منتشر مي‌کنند و سطح فيوچرز را بالاتر مي‌بريد و اين بازارهاي کالايي سيگنال‌هاي مثبت و خوبي مي‌دهد و مي‌تواند پشتيبان بازارهاي کالايي باشد. آيا بازار سرمايه کشش اين نوع توسعه را دارد؟ به لحاظ آموزشي آيا اين بازار مهياست؟ بله؛ ارزيابي‌هاي ما کاملا مثبت است و زيرساخت‌هاي آن فراهم شده و مشکلي براي راه‌اندازي آن وجود ندارد. دغدغه شما درباره آينده چيست؟ شفافيت و روشن‌شدن زواياي کار.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.