|

به مناسبت تولد پرویز مشکاتیان

که قطره‌ای ز زلالش به کام ما افتد

حمید فرید

گروه هنر: برای رسیدن به محل کار به عادت روزانه سوار تاکسی شدم، راننده دارد به صدای یک مجری مثلا پرانرژی رادیو گوش می‌دهد که نمی‌دانم شخصی را تکریم می‌کند یا تحقیر! مجری شنوندگان را به شنیدن قطعه‌ای موسیقی، بدون عنوان‌کردن نام خالق اثر دعوت می‌کند.

این قطعه را می‌شناسم؛ قطعه‌ای است که سال‌هاست برای آرامش به آن تمسک جسته‌ام... وقتی قطعه‌ای از او می‌شنوم سراپایم همه اشتیاق می‌شود و در هوای بیخودی سیر می‌کنم. بسیار دیده‌ام کسانی را که به فراخور حالشان يا شناختشان از اينکه وی که بود و چه کرد نوشته‌اند. حقیقت امر این است که کار دشواری نیست تعظیم و تکریم کسی که بزرگ اهل طرب بود و در شناخت شعر و موسیقی سرآمد دورانش بود. راستش من هم چندباری برایش نوشته‌ام، با همه این حرف‌ها باز دلم می‌خواهد از او بنویسم؛ چه نوشتنی! که باید درخور بزرگی‌اش باشد. از کدام اثرش باید نوشت که زخم این نبودن را کوچکی التیام داد. هنرمندی که با وجودش نواخت و ساخت، با «چاووش»اش همراه شدم و تنها به درد نشستم، با «بیداد»اش فهمیدم «تکیه بر تقوا و دانش در طریقت کافری است» و «آستان جانان»اش مرا آموخت «شاید که چو وا بینی خیر تو در این باشد». «سر عشق» فریادی شکسته بود که به گوش جان آمد و در «نوا» دزدیده در شمایل خوبش نگریستم و به یاد وطنم با «لاله بهار»گریستم تا اینکه «دود عود»ام برخاست و مدهوش از جهانی به جهان دگر شدم و در «دستان»اش با «چکاد» شکوه ساز ایرانی را بر قله موسیقی ایران نشانم داد... اردیبهشت، ماه تولد سرو آزاد موسیقی ایران، پرویز مشکاتیان است؛ تولد مردی که صبر بسیار بباید «تا دگر مادر گیتی چو تو فرزند بزاید». امروز هيچ از دلتنگی و شکستگی‌ام پس از درگذشتش کم نشده است. اکنون دل من شکسته و خسته است. از چه‌چیز مشکاتیان باید نوشت؛ صدای سازهای گروهش همیشه کوک بود و سازبندی و رنگ خاص خودش را داشت، در نوازندگی سنتور گاهی بسان نرمی و فروافتادن برگی در خزان و گاهی به عظمت غرش یک رعد و چه فراخ بود فاصله میان کمترین نجوای سازش و بلندترین فریادش، اما جهانی پرشتاب و پرآشوب را در دل واژه‌هایش نشان می‌داد و در ساخته‌هایش همیشه جاری بود. چونان شدت و تندی در تکلم سازش داشت و در چشم به‌هم‌زدنی تغییر می‌کرد و ناگهان اوج می‌گرفت و فرومی‌نشست. ارزش کارهای مشکاتیان حتی در آثار منتشرنشده وی نیز مشهود است؛ کارهایی که تنها در کنسرت با همراهی هنرمندان فقط یک‌بار اجرا شده بود و هرگز به انتشار نرسید. مشکاتیانی که من شناختم، دارای رهیافتی وجودی به فلسفه وجودی هنر و هنر موسیقی بود که در عین نگاه فلسفی به موسیقی با تفكيك معناشناختي «اصالت» و «سنت» و در عین عنایت به اصالت از سنت‌ها فراتر می‌رفت و بلندپروازی می‌کرد و تا نقطه‌ای که گویی خود را محصور ردیف نمی‌کرد و فراتر از ردیف می‌رفت. سکوتش مرگ صدای پیش از خود نبود، ولی تداوم صدای سنتور به افزون طول عمر واژه‌هایش بود که در عین اهلیت به آهستگی هنوز هم در حال تکلم با مخاطب خویش است. بیشتر آثارش زاده لحظه ناب وجودش «آن» بود. قطعاتی را که با عشق ساخت، جزئی از میراث موسیقایی این مرزوبوم شده است. مشکاتیان در سال‌های آخر عمرش سکوت کرد و کنج عزلت و گوشه‌گیری را برگزید، ولی هروقت خواست، آهنگی را که از جانش برمی‌آمد ساخت و با وجود بدعهدی روزگار و تحریم‌هایی که از طرف سایر هنرمندان می‌شد آن را اجرا می‌کرد. به خوبی می‌دانم که «مُردن عاشق نمی‌ميراندش / در چراغی تازه می‌گيراندش». اين را می‌دانم که «عشق از جانی به جانی می‌رود» و جاودان‌بودن داستان از همين‌جاست. از همين‌جاست که کاروان نمی‌ماند. هنگامی که سکوت می‌نوازد، یعنی دستان یک هنرمند دفن شده است. مشکاتیان هست، ولی تقدیر چیز دیگری را نوشته و آن محرومیت ما از اوست؛ همانی که در زمان زنده‌بودنش نه می‌دانستیم تاریخ میلادش را و نه حتی در پی خبری از او بودیم. روحش شاد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.