|

مارپیچ‌های غیرطلایی

چرا صدف نوتیلوس مارپیچ طلایی نیست؟

عرفان خسروی. ديرينه‌شناس

حتما شما هم مثل من شنیده‌اید که صدف آمونیت‌ها، نوتیلوس‌ها و حلزون‌ها مصداق تجلی عدد طلایی در طبیعت هستند. این را نشانه‌ای بر شکوه طبیعت و زیبایی ریاضیات دانسته‌اند. متأسفانه خبر بد برای شکوه طبیعت و زیبایی ریاضیات این است که نه نوتیلوس، نه حلزون و نه آمونیت‌ها، هیچ‌کدام از مارپیچ طلایی تبعیت نمی‌کنند.1

این باوری عامیانه و بسیار فراگیر است که به سادگی با مقایسه خمش در پیچ صدف نوتیلوس‌ها و آمونیت‌ها و حلزون‌ها نسبت به مارپیچ طلایی رد می‌شود؛ اما این باور به قدری جذاب است که حتی ابطال صریح و قطعی‌اش نیز، باعث زدودن آن از ذهن‌ها نخواهد شد. مردم عصر ما گویی هنوز هم به سنتی فیثاغوری پایبندند و حاضر نیستند دست از مقدس‌پنداری عددها بردارند. سوای این بحث‌های اجتماعی، واقعیت سخت را می‌توان با چند معاینه و مشاهده سنجید. کریستوفر برلت در مقاله‌ای که حدود چهار، پنج ماه پیش (۱۲ دسامبر ۲۰۱۸) در مجله حوزه معماری و ریاضیات به نام Nexus Network Journal منتشر شد، با بررسی آماری ابعاد مجموعا ۶۵ صدف از همه پنج گونه سرده Nautilus مجموعه اسمیتسونیَن، نشان داد نسبت خمش این صدف‌ها (1.310) طبق هیچ تعریفی با مارپیچ طلایی یا نسبت طلایی (1.618) مطابقت ندارد و حتی نزدیک به آن هم نیست.2 در این بررسی ۱۵ صدف نیز از گونه‌ای موسوم به نوتیلوس زمخت (Allonautilus scrobiculatus) بررسی شد که خویشاوند نزدیک نوتیلوس است، اما متعلق به سرده‌ای دیگر. ابعاد و ریخت‌شناسی نوتیلوس زمخت تفاوت معنی‌داری با نوتیلوس‌های حقیقی داشت، هرچند باز هم از نسبت طلایی (فی یا ) پیروی نمی‌کند، اما نزدیک به نسبتی وابسته به نسبت طلایی است که نسبت فرا-طلایی خی ( meta-Golden Ratio) نامیده می‌شود و برابر 1.356 است. می‌توان مشابه همین بررسی را برای گونه‌های مختلف آمونیت‌ها نیز انجام داد، گرچه مشاهده چشمی آنها نیز کافی است که تفاوت بسیار زیاد خمش آمونیت‌ها و مارپیچ طلایی را متوجه شویم. اما ردکردن این باور ریشه‌یافته در ذهن و زبان مردم، به جز اینکه نشان می‌دهد چقدر احتمال دارد درباره دقیق‌ترین حوزه معرفت بشری، یعنی ریاضیات، با تسامح برخورد کنیم و بی‌مشاهده دست به تفسیر بزنیم، موضوع دیگری را نیز به ذهن می‌آورد که طبیعت واقعا از نسبت طلایی پیروی می‌کند یا خیر؟ یکی دیگر از مشهورترین پدیده‌های طبیعی که به نسبت طلایی نسبت داده شده، کلم رومی است و حدس بزنید نسبت میان مارپیچ و نسبت طلایی با کلم رومی چیست! بله! هیچ نسبتی ندارند! درحقیقت مارپیچ طلایی حالت خاصی است از مجموعه گسترده‌تری از خم‌های مارپیچی متساوی‌الزاویه که عموما مارپیچ لگاریتمی یا مارپیچ حیرت‌انگیز (Spira mirabilis) نامیده می‌شوند. خمش مارپیچ طلایی از نسبت طلایی پیروی می‌کند، اما مارپیچ‌های لگاریتمی با خمش‌های مختلف قابل تصورند و طبیعت پر است از مارپیچ‌های لگاریتمی مختلف که از نسبت طلایی پیروی نمی‌کنند.در حقیقت انتظار اینکه خمش مارپیچ‌های طبیعی از نسبت خاص و دقیقی مثل عدد ، یعنی 1.618 پیروی کند، انتظاری بیهوده است. پژوهش برلت به‌روشنی نشان داد هر نمونه از نوتیلوس مقداری با بقیه نمونه‌ها متفاوت است و حتی نمی‌توان عدد دقیقی برای نرخ خمش یک گونه تعریف كرد. این موضوع دقیقا به ماهیت زندگی و حیات بازمی‌گردد؛ یعنی موضوعی که بحث اصلی ماست. تنوع و گوناگونی میان جانداران همه‌جا هست، حتی میان جاندارانی که از یک تخم پیدا شده‌اند. اصلی‌ترین ویژگی حیات این است که هرگز به یک شکل باقی نمی‌ماند و دائما درحال تغییر است.3 بنابراین وقتی از یک جاندار، دو تا به وجود می‌آیند، به‌رغم اینکه امکانات زیادی برای تمایز میان آنها وجود ندارد، اما قطعا در سطوح مختلف، تفاوت‌هایی کوچک میان آنها دیده می‌شود و هراندازه دو موجود، از آخرین نیای مشترک خود دورتر باشند، این تفاوت‌ها پررنگ‌تر و بارزتر خواهد شد. البته درمقابل تمایل دائمی جانداران به تغییر و دگرگونی، انتخاب طبیعی موجب حذف بخش بزرگی از تنوع ایجادشده در جهش‌ها می‌شود و در هر موقعیت، فقط به طیف خاصی از تنوع اجازه بقا می‌دهد. اگر انتخاب طبیعی نبود، پس از مدت کوتاهی هیچ شباهتی میان جانداران به جا نمی‌ماند. مصداق بارز این پدیده را می‌توان در تنوع مجراهای نیم‌دایره‌ای گوش میانی تنبل‌های درختی مشاهده کرد. خلاف اغلب مهره‌داران که به عملکرد دقیق این مجراها برای حفظ تعادل نیاز دارند، تنبل‌های درختی همیشه از شاخه‌ها آویزان هستند و نیازی نیست در حالتی که روی دست و پای خود ایستاده‌اند، تعادل خود را حفظ کنند. بنابراین اگر اندازه و شکل مجراهای نیم‌دایره‌ای گوش میانی (که مسئول حس تعادل هستند) تغییر کند، بر زندگی آنها تأثیری بحرانی نمی‌گذارد. در بقیه پستانداران، شکل و اندازه دقیق و ثابتی بر مجراهای گوش میانی هر گونه حاکم است، زیرا تغییرات جزئی در این ساختار حسی، موجب به‌هم‌خوردن تعادل فرد و ناتوانی‌اش از راه‌رفتن می‌شود؛ اما در تنبل‌های درختی شکل و اندازه مجراهای گوش میانی به نحو آشکاری، شلخته و گوناگون است. این یکی از بهترین مصادیق برای نشان‌دادن تأثیر متقابل تنوع‌زایی و انتخاب طبیعی است.به این ترتیب، تنها عاملی که می‌توانیم فرض کنیم موجب تثبیت مؤلفه‌ای ریختی، مثل نرخ خمش مارپیچ، در جانداران می‌شود، انتخاب طبیعی است و تفاوت آماری میان افراد مختلف هرگونه از نوتیلوس‌ها نشان می‌دهد انتخاب طبیعی فشار چندانی برای حذف افراد متفاوت به جمعیت آنها وارد نمی‌کند و دامنه اثر انتخاب طبیعی دقیقا متناسب با دامنه مغایرت (variance) ریختی این موجودات است و از سوی دیگر، در طبیعت هیچ ارجحیتی برای مارپیچ طلایی نسبت به سایر مارپیچ‌های لگاریتمی در کار نیست. پي‌نوشت‌ها: 1- درباره آمونیت‌ها و نسبتی که با مارپیچ طلایی ندارند، بنگرید به: شاخ‌های رازآلود آمون: درباره ارزش‌های نمادین جایزه چراغ و تندیس آمونیت، عرفان خسروی، «دانستنی‌ها» ۱۷۱، ۲۵ دی ۱۳۹۵، ص۲۰، t.me/paleogram/671 چراغ است مر تیره شب را بسیچ: در «باید» و «شاید» جایزه‌ای برای ترویج علم، عرفان خسروی، «شرق» ۳۰۵۲، پنجشنبه، ۱۴ دی ۱۳۹۶، ص۹، t.me/paleogram/678 2-Nautilus Spirals and the Meta-Golden Ratio Chi, Bartlett, C., Nexus Netw J (2018), pp. 1-16, https://doi.org/10.1007/s00004-018-0419-3 3- درباره ماهیت حیات و اهمیت مفهوم «تنوع» بنگرید به: حیات چیست؟ آیا کتاب‌های درسی در تعریف حیات شکست‌ خورده‌اند؟ عرفان خسروی، «دانشمند» ۶۶۵، اسفند ۹۷، صص۸۰-۸۱

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.