حلقهاي مهم از توليد علم
درباره اهميت تكنیسينها در آزمايشگاههاي علمي و صنعتي
حسن فتاحي. عضو هيئتتحريريه فصلنامه نقد كتاب علوم محض و كاربردي
همه ما تاکنون بارها به آزمايشگاههاي پزشکي مراجعه کردهايم. پزشک معالج دستور آزمايشي را مينويسد. ما نيز به يک آزمايشگاه مراجعه ميکنيم. در آزمايشگاه مسئولي از ما آزمايشهاي لازم را به عمل ميآورد که سادهترين نوع آن خونگيري است. در محيط آزمايشگاه انواع لولهها و دستگاهها را مشاهده ميکنيم. چند روز بعد جواب آزمايش را دريافت ميکنيم که پزشک مسئول گزارشي نوشته است خطاب به پزشک معالج. در بيمارستان هم اوضاع اينگونه است.
کساني که با آزمايشگاهها سروکار دارند، ميدانند «تکنیسينها و آزمايشگاه» از هم جدانشدني هستند. حال آن آزمايشگاه نهادي آموزشي و دانشگاهي باشد يا بخشي از يک واحد صنعتي توليد محصول يا حتي محل تعمير و نگهداري ادوات پيچيده همچون انواع هواپيماها يا ادوات سنگين مهندسي. بخش مهمي از کار هر آزمايشگاهي بر دوش تکنیسينها است؛ بنابراين حضور آنها و لزوم بازنگري در آموزششان حائز اهميت دوچندان است. اولين جايي که تکنیسينها اهميت خود را نشان ميدهند، حفظ انسجام و پيوستگي و پويايي محيط آزمايشگاه است. بدون تکنیسين کارآمد کار آزمايشگاه لنگ است. تکنیسينها نقشي مهم در ايمني آزمايشگاه دارند و وجودشان براي همواره ايمنماندن آزمايشگاه مهم است. آنها ميتوانند با مديريت هوشمندانه يا مشارکت در مديريت آزمايشگاه صرفهجويي اقتصادي را به ارمغان بياورند؛ آن هم در شرايطي که کشورمان تحريم است و بسياري از آزمايشگاهها با نبود يا کمبود مواد روبهرو هستند. تکنیسينها نخستين معلمانِ دانشجويان جهت پاگذاشتن به دنياي صنعت هستند؛ بنابراين آموزش تکنیسينها و برگزاري دورههاي مستمر بازآموزي برايشان از اهميت برخوردار است و نهاد علمي بايد همواره در تعامل سازنده با تکنیسينهاي آزمايشگاههاي زيرمجموعهاش باشد. براي نشاندادن جايگاه و اهميت تکنیسينها، دوران جنگ هشتساله با عراق، بين سالهاي 1980 تا 1988 مثال ملموسي است. جنگ آزمايشگاهي بزرگ است با انواع تجهيزات روي زمين و هوا و دريا. اهميت تکنیسينها را شايد بتوان در نيروي هوايي بهتر از هر جاي ديگر مشاهده کرد. جنگندههايي که خلبانان ايراني با آن پرواز ميکردند و عمليات نظامي غرورآفريني را به سرانجام رساندند، سه نوع جنگنده آمريکايي اف-4 ، اف-5 و شاهکار صنعت دهه 70 ميلادي سوپرجنگنده شکاري-رهگير اف-14 تامکت بود. در همه هشت سال جنگ آنچه از بيرون به نظر ميرسيد، عمليات غرورآفرين خلبانان بود؛ اما آنچه ديده نميشد آمادهسازي، بازآماد يا اورهال و تعميرات جنگندههاي آسيبديده بود؛ آن هم با فشار کاري بالا در زمان جنگ. اگر تکنیسينها نبودند نيروي هوايي ايران با داشتن زبدهترين خلبانان، در شرايط تحريم، زمينگير بود و امکان مقابله با نيروي هوايي عراق را نداشت و ناگفته پيداست چه خساراتي به زيرساختها و شهرهاي ايران وارد ميآمد. هرچند جنگ اهميت تکنیسينها را براي جامعه ايران در زمان جنگ، چه در نهادهاي دانشگاهي و چه در نهادهاي صنعتي آشکار کرد؛ اما اين اهميت در زمان صلح هم پابرجاست و تکنیسينها بهعنوان سرمايههاي هر آزمايشگاه ميتوانند در فرايند آموزش بهتر يا توليد محصول بهتر يا بهرهوري بالاتر و استفاده بهينه از وسايل آزمايشگاهي ايفاي نقش کنند. از مهمترين کارهايي که تکنیسينها در آزمايشگاهها چه آموزشي و چه صنعتي بر عهده دارند، درجهبندي يا کاليبراسيون دستگاههاست. اين کار آنقدر مهم است که از بسياري حوادث پيشگيري ميکند. آزمايشگاه اسلک در استنفورد به دلیل يک حادثه شش ماه تعطيل بود و مسئولان بازنگريهاي اساسي درباره بخشهاي متنوع آن به عمل آوردند که يکي از آن بازنگريها مربوط به تکنیسينها بود. از ديگر موضوعات مهم درباره آزمايشگاهها بهويژه آزمايشگاههاي مدرن «ارزيابي آزمايشگاه» است. آزمايشگاههاي مدرن با تجهيزاتي گرانقيمت و ارزيابي دورهاي بهطور پيوسته به کيفيت و کميت فرايندهايشان نظارت دارند و تکنسينهاي آزمايشگاه در بالابودن کيفي و کمي آزمايشگاه نقشي مستقيم و محوري دارند. راهاندازي آزمايشگاههاي مدرن کاري پيچيده است؛ از انتخاب کفپوش آزمايشگاه گرفته تا نکات ايمني آن و انتخاب تکنسين و آموزش آنها. يکي از اقدامات مرسوم در دنيا وجود کميته ارزيابي دروننهادي و کميته ارزيابي خارجي است. آزمايشگاه موفق همواره پذيراي نظرات، پيشنهادها و انتقادها است تا کار خود را بهبود بخشد و از گردونه رقابت علمي جهاني بيرون نيفتد. اجازه دهيد از منظري ديگر به موضوع نگاه کنيم. يکي از رسالتهاي آزمايشگاههاي نهادهاي علمي و تحقيقاتي، انجام تحقيقات است. تحقيقات نيازمند ابزار است و ابزارها نيازمند کاربران و تکنسينها. دانشجوي دکترايي را در نظر بگيريد که بهتازگي وارد يک آزمايشگاه پيشرفته شده و بناست نتيجه آزمايشهاي او تبديل به مقاله شود و در مجلات معتبر چاپ شود. دانشجو کمتجربه است و فوتوفن ابزارها را بهدرستي نميداند. احتمالا استادش هم بهاندازه کافي فرصت ندارد. او ميماند و تکنسينهايي که بايد به او کمک کنند تا بهترين نتايج را از آزمايشهاي وابسته به دستگاهها به دست آورد. هر چه نتايج بهتر احتمال چاپ مقاله در مجلات معتبرتر بيشتر و اعتبار علمي کسبشده براي استاد و دانشجو و آن دانشگاه يا نهاد علمي بيشتر. حال در اين ميان درحاليکه عموما نامي از تکنسينها به ميان نميآيد، نقش مهمي در اين چرخه دارند. از موارد مهم که آزمايشگاهها بايد به آن توجه ويژه داشته باشند «انتقال تجربهها» است. بعد از تأسيس يک آزمايشگاه، تجهيز آن کاري بلندمدت و نيازمند پيوستگي است. در اين ميان بايد تجربههاي کسبشده ازسوی نسلي يا گروهي به نسل و گروه بعد منتقل شود که بخش مهمي از اين کار بر عهده تکنسينهاي آزمايشگاه است. در گروه فيزيک دانشگاه تهران، آزمايشگاهي که توسط مرحوم دکتر حسابي تأسيس شده بود، با تلاشهاي کمنظير دکتر محمدتقي توسلي تجهيز شد و تکنسينهاي آن در ارتقا و نگهدارياش نقش مهمي داشتند. دانشجوياني که شاهد چنين تعامل و همکاري هستند، ياد ميگيرند در فرايند ارتقاي آزمايشگاه مشارکت کنند و در آينده در محيطهاي شغلي خودشان هم چنين باشند. حتي ميتوان اينطور تصور کرد که ارتباط ميان صنعت و دانشگاه با تجهيز و ارتقا قطع نميشود. چندين نسل خودشان را در آزمايشگاهي سهيم ميبينند که هرچند آن را ترک کردهاند، اما نسبت به آن احساس مسئوليت دارند و به انواع مختلف آن را ياري ميکنند. بخش مهمي از اين بخش از آموزش بر عهده تکنسينهاي آزمايشگاهي است تا دانشجويان را براي چنين مقاصد عالي تربيت کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.