اعتراض در عصر دیجیتال
نگری وودز، استاد اقتصاد سیاسی دانشگاه آکسفورد از کشور نیوزیلند، این هفته در مقالهای با عنوان «اعتراض در عصر دیجیتال» در سایت project-syndicate.org به مسئله تسهیل امکان اعتراض علیه سرمایهداری و قدرتهای غربی در دنیای امروز به علت وجود رسانههای اجتماعی پرداخته است. بخشهایی از آن را میخوانیم. انتخابات و رفراندوم فقط دو راه از راههایی هستند که مردم میتوانند از طریق آنها بگویند چگونه باید بر آنها حکمرانی شود. اعتراض راه دیگری است و به همین دلیل حق تجمع و آزادی بیان در اکثر کشورهای دموکراتیک حفظ میشود. امروزه در بسیاری از کشورهای دموکراتیک، مردم از ظرفیت این حقوق خود استفاده میکنند. فعالان محیط زیست و معترضان به برگزیت در یک ماه اخیر بخشهایی از لندن را به تعطیلی کشاندند و در حال حاضر معترضان برای اعتراض در جریان سفر دونالد ترامپ، رئیسجمهوری ایالات متحده، به بریتانیا در ماه ژوئن برنامهریزی میکنند. جلیقهزردها در فرانسه هر شنبه قدرتنمایی میکنند. رسانههای اجتماعی، سازماندهی اعتراضات گسترده را آسانتر کردهاند. با کمک توییتر، فیسبوک و اینستاگرام، افرادی که وجه مشترکی دارند، میتوانند به سرعت برای اعتراض آماده شوند. اما اغلب این اعتراضات امروزی رهبری و مهارتهای ایجاد ائتلاف را ندارند؛ امری که میتواند اعتراض دستهجمعی را به تغییر واقعی تبدیل کند. درست است که اعتراضات بزرگمقیاس ممکن است موضوعی را به صدر مباحث و مسائل مطرح جامعه بیاورد و به گفتوگوی عمومی درباره آن دامن بزند اما حتی در دموکراسیها نیز اجتماعات بزرگ اغلب رأی تأثیرگذاری در دولتها ندارند. تظاهرات عظیم ضدجنگ در بریتانیا و ایالات متحده در فوریه 2003 نتوانست جلوی حمله نظامی دو کشور به عراق را که یک ماه بعد از آن اتفاق افتاد، بگیرد. جنبش اشغال والاستریت در سال 2011 که به حدود 900 شهر در سراسر جهان گسترش یافت، به هیچ هدف خاصی دست نیافت. همچنین سه راهپیمایی سالانه زنان که بین سالهای 2017 و 2019 در شهرهای سراسر جهان اتفاق افتاد، نتیجهبخش نبود. در این مورد تا اندازهای تقصیر را به گردن کمبود رهبری مشخص میاندازند. قبل از ظهور رسانههای اجتماعی، سازماندهی تظاهرات گسترده مؤثر، به زمان و تلاش بیشتری نیاز داشت. فعالان باید برنامهریزی میکردند، برای آگهی در روزنامه پول جمع میکردند، فهرست تماسهای تلفنی درست میکردند و سخنرانان برانگیزنده برای جذب تودهها مییافتند. همه اینها به رهبری نیاز داشت که مردم به او اطمینان کنند و زمان، پول و ارتباطات خود را صرف اعتراضی کنند که ارزشش را داشت. در مقابل، «ادهاکراسی» (نوعی سازمان غیررسمی انعطافپذیر و نقطه مقابل بوروکراسی) جدید مبتنیبر رسانههای اجتماعی، با وجود همه انعطافپذیری و کارایی آن، اغلب فاقد رهبرانی است که بتوانند مردم را برای یک هدف مشخص و قابل دستیابی برانگیزانند. با این حال، موفقیتهایی نیز وجود داشته است. در سال 2016 در لهستان، اعتراضات بهخوبی سازمانیافته، پارلمان کشور را متقاعد کرد که لایحه پیشنهادی ممنوعیت تقریبا مطلق سقط جنین را کنار بگذارد. تظاهرات خیابانی در چندین شهر بزرگ لهستان با یک کارزار آنلاین و اعتصاب زنان همراه بود و زنان از حضور در مدرسه، رفتن به سر کار یا انجام کارهای خانگی امتناع کردند. برگزارکنندگان اعتراضات همچنین هواداران را در نقاط دیگر اروپا بسیج کردند و درسهایی را که از کشورهای دیگر آموخته شده بود، به کار گرفتند. مهمتر از همه، معترضان بر یک هدف ساده و سرراست -جلوگیری از اجرای قانون جدید- تصریح کردند و کمپین آنها برای دستیابی به هدف از رهبری مؤثر و برنامهریزی دقیق بهرهمند بود. در همین حال، تظاهرات بزرگ موفق اخیر در الجزایر و سودان، اهمیت ایجاد ائتلاف با بخشهایی از یک رژیم حاکم را نشان میدهد. تظاهراتکنندگان در این دو کشور نیز اهدافی روشن داشتند، با آنکه شرکت در اعتراضات خیابانی علیه دولتهای اقتدارگرا خطرناک بود. وقتی الجزایریها ابتدا علیه پرزیدنت عبدالعزیز بوتفلیقه، رئیسجمهور بیمار که برای پنجمین دوره رئیسجمهور شده بود، اعتراض کردند، از حقوق «دموکراتیک» اجتماع یا آزادی بیان بهرهمند نبودند و حمایت نمیشدند. تظاهرات اولیه نیز در دسامبر 2018 سرکوب شد. با این حال، در ماه مارس 2019 (فروردین 98)، حدود سه میلیون الجزایری در خیابانها بودند. هدف معترضان روشن بود: وادارکردن بوتفلیقه به عقبنشینی. آنها فقط به دلیل تعداد عظیمشان نبود که موفق شدند، بلکه به این دلیل هم بود که پایداریشان در نهایت باعث شد ارتش الجزایر با آنها کنار بیاید و بوتفلیقه را برکنار کند. در سودان نیز سه ماه تظاهرات سراسری در کشور، ارتش را متقاعد کرد که عمر البشیر را برکنار کند. این اتحاد نامحتمل میان معترضان و ارتش در سودان و الجزایر بسیار مهم بود. برای بسیاری از جنبشهای اعتراضی بحث ائتلاف با کسانی که در قدرت هستند، قابل درک و هضم نیست و به جای آن ترجیح میدهند بر طبل هیجان حمله کامل به یک رژیم بکوبند. اما مؤثرترین تظاهراتها با هدف برانگیختن همکاری بعضی از قدرتمندان برای تضعیف رژیمها برپا شدهاند. برای مثال، مهاتما گاندی در مبارزه با حکومت بریتانیا در هند، با قدرت استعماری وارد جنگ نشد. گاندی در عوض با وجود بیمیلی دوستان شورشیاش کار را با راهپیمایی اعتراضی علیه مالیات نمک بریتانیا در سال 1930 آغاز کرد. رسانههای اجتماعی بهطورکلی بهسختی میتوانند چنین ائتلافهای نامحتملی ایجاد کنند. پلتفرمهای دیجیتال در ایجاد نارضایتی و بزرگنمایی در اینترنت موفق هستند، اما بیشتر احتمال دارد به دوقطبیشدن بینجامند تا آنکه بتوانند برای ایجاد جنبش، پل ارتباطی درست کنند. ادهاکراسی میتواند به سرعت افراد معترض به سرمایهداری جهانی یا برنامه برای خروج از اتحادیه اروپا را متحد کند. با این حال، برای متحدکردن مردم در یک هدف مثبت و بسیج آنها به شیوهای که بتوان آن را قابل دسترس کرد، به امکانات خیلی بیشتری نیاز است. تظاهرات موفق به رهبری مؤثر نیاز دارد، چه فردی باشد و چه جمعی و باید زبانی فراتر از «گفتن حقیقت به قدرت حاکم» داشته باشد. تغییر زمانی اتفاق میافتد که شهروندان با مدیریتی درست برای گفتن حقیقت راهی به درون قدرت و در ائتلافها پیدا کنند که بعید به نظر میرسد به روش آنلاین به دست آید. ابزارهای دیجیتال میتوانند سازماندهی سیاسی مؤثر را تسهیل کنند. اما هرگز نمیتوانند جایگزین آن شوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.