|

تلويزيون ملي يا حياط‌خلوت

عبدالله گيويان. استاد ارتباطات

ما لُعْبَتِکانيم و فلک لُعبَت‌باز، از روي حقيقتي نه از روي مَجاز؛ يک‌چند درين بساط بازي کرديم، رفتيم به صندوقِ عدم يک‌يک باز! در بازي برگشت دو تيم پديده و استقلال در ورزشگاه امام رضا (ع) تماشاچيان نام عادل فردوسي‌پور را صدا مي‌زدند. اين بازي به‌طور زنده از شبکه سه تلويزيون پخش مي‌شد. پس از سه، چهاربار شنيده‌شدن نام وي، صداي جمعيت گرفته شد تا مبادا نام کسي که مغضوب مديريت، اما محبوب و برگزيده مخاطبان و جشنواره سيماست، از تلويزيون شنيده شود! چرا شبکه سه حتي از پخش و شنيده‌شدن نام عادل فردوسي‌پور از تلويزيون نگران است؟ چه منطقي اين حق را به تلويزيون مي‌دهد که صداي محيطي ورزشگاه را بدون يک توجيه منطقي حذف کند؟ گرفتن صداي محيطي ورزشگاه در زمان درگيري‌ها که احتمال فحاشي و شنيده‌شدن حرف‌هاي رکيک وجود دارد، قابل‌توجيه است، اما در اين مورد چه معياري وجود دارد؟ اساسا معناي فريادزدن نام يک «مجري تلويزيون» در ورزشگاه چيست؟ سرگرمي، يکي از کارکردهاي شناخته‌شده تلويزيون و ايجاد و تقويت رابطه تعاملي با مخاطبان يکي از اقدامات راهبردي تلويزيون‌ها براي تقويت جايگاه خود در رقابت با فضاي مجازي است. عادل فردوسي‌پور اتفاقا يکي از موفق‌ترين برنامه‌سازان تلويزيوني در هر دو زمينه بوده است. پس فريادکردن نام اين مجري تلويزيوني درواقع صداکردن نام تلويزيون است؛ «تلويزيوني» که اين گروه از مردم آن را مي‌پسندند و مي‌خواهند. پس چرا تلويزيون که به هر قيمت، از جمله توسل به برنامه‌هاي قمار‌آسا و بخت‌آزما در پي جذب مخاطب برآمده است، حاضر مي‌شود نماد موفقيت 20 ساله خود را در جايگاه يک دشمن و رقيبي مطرود قرار ‌دهد؟ چرا تلويزيون حاضر مي‌شود حتي به قيمت گرفتن صداي محيط ورزشگاه در پخش مستقيم (يعني عملي که ضايع‌کننده بخشي از ارزش‌هاي پخش زنده است و در نتيجه موجب افت اعتماد مخاطب نسبت به تلويزيون مي‌شود) صداي حمايت از يکي از فرزندان خود را خاموش کند؟ دليل اين اتفاق را احتمالا بتوان در تلقي رايج از «مديريت و سياست‌گذاري تلويزيون» و با اندکي بسط‌دادن آن در نسبت «مدير يک سازمان متکي بر بودجه عمومي با حيثيت و شأن آن سازمان» جست‌وجو کرد. پرسش درواقع اين است: کسي که مديريت يک سازمان رسانه‌اي را عهده‌دار مي‌شود تا چه حد محق است سلايق و ذائقه رسانه‌اي خود را معيار اداره آن سازمان تلقي کند و تا چه اندازه لازم است حقوق آن سازمان و دست‌اندرکاران آن را در فرايند سياست‌گذاري و مديريت در نظر بگيرد؟ به عبارت ديگر آيا مدير مي‌تواند صرفا متکي بر تصميم‌گيري‌هاي خود عمل کند و تنها به فکر موفقيت شخصي خود در سلسله‌مراتب اداري آن سازمان باشد؟ يا بايد در چارچوب شأن و جايگاه و پيشينه و آينده آن سازمان به اداره آن اقدام کند. آيا شايسته است تاريخ و آينده يک سازمان رسانه‌اي را مقدم بدانيم يا صرفا خواسته‌هاي مدير کنوني را فصل‌الخطاب تلقي کنيم؟ در صورتي که مدير و تصميم مديريتي در يک شبکه تلويزيوني را فصل‌الخطاب بدانيم و مثلا بر اساس آن تصميم به مميزي بگيريم، آن‌گاه خيلي طبيعي به نظر خواهد رسيد که به خودمان حق بدهيم صداي محيطي ورزشگاه را سانسور کنيم تا از تصميم مديريتي دفاع کرده باشيم، بدون آنکه به اين فکر کنيم تماشاگراني که آن نام را مي‌خوانند در تأمين بودجه و در نتيجه در آنچه بايد از اين تلويزيون پخش شود سهيم و تعيين‌کننده‌اند. با مقدم و برحق تلقي‌کردن تصميمات مديريتي آيا اصلا مي‌شود به رفتار سازماني مبتني‌بر حق متقابل مدير و کارکنان و مخاطبان انديشيد؟ پس اجازه دهيد اين پرسش را دنبال ‌کنيم: اگر مدير جوان يک شبکه تلويزيوني گمان کند تصوري که از نحوه اداره آن شبکه دارد برحق است، آيا مجالي براي شنيدن صدا و رعايت حق افرادي که پيش‌کسوت او به حساب خواهند آمد، خواهد داشت؟ مديريتي که خود را محق تصور مي‌کند و بر اين عقيده ابرام و اصرار دارد که تنها اوست که در مسير حق حرکت مي‌کند، به احتمال قريب‌به‌يقين مي‌تواند همه منتقدان را بر خود و عليه حق ببيند و بدون آنکه احتمالا در عمل خود لغزشي ببيند و بي‌آنکه مجال دادرسي براي منتقدان خود قائل شود، مي‌تواند آنان را محکوم و خلع يد کند. چنين مديريتي احتمالا اين حق را براي خود قائل خواهد بود که همه توش‌وتوان و پيشينه و آينده سازمان تحت مديريت خود را مطابق تلقي‌ها (و خداي ناخواسته بر وفق تمنيات و خواسته‌ها)ي خود بگرداند و بچرخاند. در اين صورت، به احتمال زياد يک «من»، تعيين‌کننده قواعد رفتار سازماني، مجري و ناظر بر اجراي آن قواعد مي‌شود و بنابراین هرکه در برابر اين «من» قرار گيرد، مجرمي معرفي خواهد شد که در برابر و عليه کل آن شبکه و حتي سازمان قرار گرفته است. اينکه يک مدير چنين يا چنان کند، بحثي است و اينکه بر او چگونه نظارت شود، بحثي ديگر است. يکي از مصاديق اين موضوع ماجراي برنامه نود است. چرا بايد عادل فردوسي‌پور مقهور منش و شيوه مديريتي شود که ظاهرا خود را کاملا محق تصور مي‌کند؟ چرا بايد از او خواسته شود تعهدي فراتر از قواعد سازماني را امضا کند و از او خواسته شود متعهد شود که دقيقا آنچه را که «منِ مدير» مي‌گويم اجرا کند؟ عادل فردوسي‌پور با وجود دست‌کاري در آراي مثبت مردم به وي و در رقابت با برنامه‌اي که با الگوي بخت‌آزمايي عمومي توليد و پخش و از سوي «از ما برخوردارتران اقتصادي»[1] حمايت مي‌شد، برگزيده مردم شد. پرسش مهم اين است که چرا فردوسي‌پور برگزيده مردم بايد به صلاحديد مدير جوان شبکه سه به خلع يد از ساختن و اجراي برنامه نود محکوم شود؟ در برنامه نود و در کار عادل فردوسي‌پور خبري از تعيين‌کنندگي آن «از ما برخوردارترهاي اقتصادي» و تن‌دادگان به بخت‌آزمايي عمومي نبود، درحالي‌که برنامه رقيب او از مصاديق عيني بخت‌آزمايي به حساب مي‌آيد. آيا اين موضوع نمي‌تواند اين فرضيه را تقويت کند که حذف عادل فردوسي‌پور به جرم تن‌ندادن به منويات برخوردارتران اقتصادي معتقد به بخت‌آزمايي عمومي هم بوده است؟ ترويج بخت‌آزمايي عمومي، همان سياستي است که حيثيت و آبرو و وجاهت را که يکي از حقوق حقه تلويزيون است، بر باد مي‌دهد و آن را در ديد مردم و مخاطبان بي‌قدر مي‌کند. اساسا چرا افکار عمومي قاضي اين منازعه نمي‌شود؟ مخاطبان سازمان‌هاي رسانه‌اي دست‌کم يکي از متغيرهاي برحق در ارزيابي عملکرد و حتي سياست‌هاي اين نوع سازمان‌ها هستند. چرا در اين فقره با اين درجه از صراحت حقي براي مردم قائل نمي‌شود؛ بلکه انتخاب آنان منها مي‌شود؟ اينکه فرياد عادل فردوسي‌پور پاسخ روشن و مسئولانه‌اي[2] نيابد، بحثي بسيار مهم‌‌تر از حق يک فرد است. اگر حق فردي رعايت نشود، نمي‌توان چندان هم به عدالت سازماني و رعايت حق سازمان اميد داشت. موضوعي که متأسفانه مغفول مانده است، حق سازماني به نام تلويزيون است. تلويزيون به منزله يک نهاد ملي ملزم به حفاظت از حقوق خود است و تمام ما بايد از اين حقوق دفاع کنيم. يکي از حقوق تلويزيون اين است که مخاطب او را قابل اعتماد، منصف، شنوا، آبرومند و محترم بداند. اين پيوند‌زدن حقوق و آبرو و حيثيت تلويزيون با تدابير و منويات مديري که چندگاهي بر آن حکم مي‌راند، تبعات بسيار گسترده‌اي از‌جمله سلب اعتماد عمومي را در پي دارد. اهميت و حرمت تلويزيون را به خاطر داشته باشيم و بدانيم تلويزيون براي حفظ حرمت و جايگاه خود بايد قوت و ضعف مجري يا حذف برنامه‌اي 20‌ساله و در واقع سياست‌هاي خود را براي مخاطب تشريح کند. توجه داشته باشيم که اهميت و حرمت تلويزيون اين حق را به مديران آن نمي‌دهد که به هر شکلي که به نظرشان خوش آمد، با تلويزيون و سرمايه‌هاي آن رفتار کنند. مردم ولي‌نعمت‌هاي تلويزيون هم هستند و لازم است سياست‌هاي مديريتي رسانه‌اي مثل تلويزيون دست‌کم در پيشگاه ايشان تشريح و توضيح داده شود. سکوت در قبال موضوعاتي تا اين اندازه مهم بهايي گزاف دارد و موجب تعميق بي‌اعتمادي مخاطب خواهد شد. تلويزيون، فارغ از اين يا آن مدير، نهادي مهم و در معرض داوري مردم است. مردم با تلويزيون شاد يا اندوهگين مي‌شوند، با آن مي‌خندند و همراهش مي‌گريند و در آينه آن اميد يا نااميدي خود را مي‌بينند. آيا شکست تلويزيوني که پسوند ملي دارد و با وجود کثرت مستخدمانش در جنگ رسانه‌اي با تلويزيون‌هاي معاند قافيه را باخته است، نتيجه ناديده‌گرفتن حق تلويزيون و يکي دانسته‌شدن فرد مدير با تلويزيون نيست؟ به ياد داشته باشيم که تلويزيون‌ها در دوران رشد رابطه تعاملي با مخاطبان، خود را نيازمند مردم مي‌دانند و از‌اين‌رو است که با ترفندهايي مثل هشتگ شما و... در پي تقويت رابطه تعاملي با مخاطبان خود هستند. مديريت سازماني مانند تلويزيون به معناي واگذاري حق و حيثيت يک سازمان عمومي به فرد مدير نيست. به‌عنوان يکي از مخاطبان بالقوه تلويزيون اين حق من است که تلويزيوني منصف داشته باشم. تلويزيوني که حق خالقان آثار هنري را ديده بگيرد و براي من و امثال من و آحاد مردم باشد و صرفا مبتني بر خواست مديرانش اداره نشود. به‌عنوان دانش‌پژوه ارتباطات اين حق را دارم که نگران آينده تلويزيون و رعايت حقوق آن باشم. هراس من سلب اعتماد از رسانه‌اي است که بايد در جنگ رسانه‌اي مدافع حيثيت فرهنگي ما باشد. مديريت در تلويزيون نمي‌تواند از الگوي مديريتي که در آغاز اين نوشته به آن اشاره شد، تبعيت کند. حق تلويزيون و حق کارکنان و برنامه‌سازان آن و حق تک‌تک هنرمنداني که تلويزيون آثار آنها را پخش مي‌کند، از استاد شجريان گرفته تا پرستويي، همه بايد کما هو حقه رعايت شود. موضوع عادل فردوسي‌پور هم البته که نمي‌تواند بي‌ارتباط با ما و من باشد. [1] «از ما برخوردارتران اقتصادي» را در قياس با اصطلاح آشناي «از ما بهتران» ساخته‌ام. ظاهرا زماني که نمي‌شد از ترس نامي از اجنه برد، مردم اصطلاح کنايه‌آميز از ما بهتران را استفاده مي‌کردند. قاعدتا در اينجا مراد اسپانسرهايي هستند که اين روزها تلويزيون جولانگاهي براي بساط بخت‌آزمايي عمومي ايشان شده است. [2] ظاهرا ناشنيده‌گرفتن پرسش، نبود تعهد به پاسخ‌گويي با اين نيت که موضوع به بوته محاق سپرده شود، يکي از تاکتيک‌هاي مديريت افکار عمومي شده است؛ مثلا جناب آقاي عبدالعلي علي‌عسگري، رئيس محترم صداوسيما، در پاسخ به پرسشي با اين مضمون که چرا به پرسش هزار خبرنگار پاسخي داده نمي‌شود، به گفتن اين جمله اکتفا کرد که «روشن است»!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.